အာရကန်မှ ယနေ့အကျပ်အတည်းအထိ

အယ်ဒီတာမှတ်ချက်

ရိုဟင်ဂျာတို့၏ သမိုင်းသည် နိုင်ငံရေးအရ အငြင်းပွားဖွယ်ရာ ဖြစ်နေသည်။ အထူးသဖြင့် ၁၉၆၂ ခုနှစ် စစ်တပ်အာဏာသိမ်းပြီးနောက်ပိုင်း မြန်မာအာဏာပိုင်များနှင့် ရခိုင်အမျိုးသားရေးဝါဒီအသိုင်းအဝိုင်းများသည် ရိုဟင်ဂျာလူမျိုးတို့၏ အာရကန်/ရခိုင်ဒေသနှင့် သမိုင်းဆိုင်ရာ ဆက်နွယ်မှုကို စနစ်တကျ ပြန်လည်ရေးသားရန်နှင့် မှားယွင်းဖော်ပြရန် ကြိုးပမ်းခဲ့ကြသည်။ ဆယ်စုနှစ်များစွာအတွင်း ရိုဟင်ဂျာများကို “ဘင်္ဂါလီ” သို့မဟုတ် နိုင်ငံခြားမှ ဝင်ရောက်လာသူများအဖြစ် ပုံဖော်ကာ ၎င်းတို့၏ လူမျိုးအမှတ်အသား၊ နိုင်ငံသားဖြစ်ခွင့်၊ မြေယာအခွင့်အရေးနှင့် နိုင်ငံရေးဆိုင်ရာ ပိုင်ဆိုင်မှုတောင်းဆိုချက်များကို အားနည်းစေရန် ရည်ရွယ်ခဲ့သည်။

ရိုဟင်ဂျာတို့၏ ရှုထောင့်မှကြည့်လျှင် အာရကန်/ရခိုင်သည် နိုင်ငံခြားတိုင်းပြည်မဟုတ်ဘဲ ၎င်းတို့၏ သမိုင်းဝင်မွေးရပ်မြေ ဖြစ်သည်။ ရိုဟင်ဂျာသတင်းရင်းမြစ်များနှင့် သမိုင်းမှတ်တမ်းအများအပြားအရ နိုင်ငံတော်၏ ခွဲခြားဆက်ဆံမှု၊ အတင်းအကျပ်နှင်ထုတ်မှု၊ အကြမ်းဖက်မှုနှင့် ရည်ရွယ်ချက်ရှိသော လူဦးရေဖွဲ့စည်းပုံဆိုင်ရာ မူဝါဒများကြောင့် အာရကန်/ရခိုင်၏ လူဦးရေဖွဲ့စည်းပုံ သိသိသာသာ ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ ရိုဟင်ဂျာသန်းပေါင်းများစွာသည် နိုင်ငံမှ ထွက်ပြေးခဲ့ရသော်လည်း ထိုကာလအတွင်း ရခိုင်လူဦးရေမှာ သိသိသာသာ တိုးလာခဲ့သည်။ အထူးသဖြင့် ၁၉၉၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ စစ်ဆင်ရေးကာလနှင့် နောက်ပိုင်းတွင် အာဏာပိုင်များသည် ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ စစ်တကောင်းတောင်တန်းဒေသနှင့် အခြားနေရာများမှ ရခိုင်လူမျိုးများကို ရွှေ့ပြောင်းကာ ကျေးရွာနှင့် အခြေချနေထိုင်ရာအသစ်များ တည်ထောင်ခဲ့သည်ဟုလည်း ရိုဟင်ဂျာအသိုင်းအဝိုင်းများက ဆိုသည်။

ရိုဟင်ဂျာသတင်းရင်းမြစ်များနှင့် ယခင် ကုလသမဂ္ဂဆိုင်ရာ ခန့်မှန်းချက်များအရ ၁၉၉၀ ပြည့်လွန်နှစ်များအစတွင် ရိုဟင်ဂျာလူဦးရေသည် သုံးသန်းခန့် ရှိခဲ့ပြီး ယနေ့ထက် များစွာပိုများခဲ့သည်။ အတင်းအကျပ်နှင်ထုတ်မှု၊ နိုင်ငံမဲ့ဖြစ်မှု၊ အကြမ်းဖက်မှုနှင့် အစုလိုက်အပြုံလိုက် ထွက်ပြေးမှုမရှိဘဲ ပုံမှန်လူဦးရေတိုးနှုန်း ဆက်လက်တည်ရှိခဲ့ပါက ယနေ့ အာရကန်ရှိ ရိုဟင်ဂျာလူဦးရေသည် လေးသန်းခန့် ရှိနိုင်သည်။ သို့သော် ယခုအခါ ဒေသတွင် ရိုဟင်ဂျာ ၅၀၀,၀၀၀ ခန့်သာ ကျန်ရှိပြီး အများစုမှာ ဒုက္ခသည်များ၊ နိုင်ငံမဲ့သူများ သို့မဟုတ် ပြည်တွင်းနေရပ်စွန့်ခွာသူများအဖြစ် နေထိုင်နေကြသည်။

ဤစာသားသည် သမိုင်းရင်းမြစ်များ၊ ရိုဟင်ဂျာတို့၏ ထွက်ဆိုချက်များ၊ ကုလသမဂ္ဂအစီရင်ခံစာများ၊ လူ့အခွင့်အရေးအဖွဲ့အစည်းများနှင့် ၂၀၂၆ ခုနှစ်အထိ နောက်ဆုံးသတင်းအချက်အလက်များကို အခြေခံထားသည်။ လူဦးရေ၊ သေဆုံးသူအရေအတွက်၊ ထွက်ပြေးရမှုနှင့် လက်ရှိစစ်ပွဲအတွင်း ချိုးဖောက်မှုအသစ်များဆိုင်ရာ ကိန်းဂဏန်းများသည် ရင်းမြစ်အလိုက် ကွာခြားနိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် ဤစာသား၏ ရည်ရွယ်ချက်မှာ အတိတ်ကို ဖော်ပြရုံသာမက သမိုင်းကို နိုင်ငံရေးလက်နက်တစ်ခုအဖြစ် အသုံးပြုပြီး ရိုဟင်ဂျာတို့၏ အာရကန်တွင် ရှိသင့်သော နေရာကို မည်သို့ငြင်းပယ်ခဲ့ကြောင်း ဖော်ထုတ်ပြသရန်လည်း ဖြစ်သည်။

၁။ အစောပိုင်းနှင့် ကိုလိုနီခေတ်မတိုင်မီ မူလအစ

အာရကန်နိုင်ငံ သို့မဟုတ် ရခိုင်ဟုလည်း သိကြသော အာရကန်သည် ယနေ့ မြန်မာနိုင်ငံအနောက်ပိုင်းတွင် ရာစုနှစ်များစွာ လွတ်လပ်သော ကမ်းရိုးတန်းနိုင်ငံတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။ ဤဒေသသည် အရှေ့တောင်အာရှနှင့် အိန္ဒိယတိုက်ငယ်အကြား မဟာဗျူဟာကျစွာ တည်ရှိသဖြင့် ကုန်သွယ်ရေး၊ ရေကြောင်းသွားလာရေး၊ ဘာသာစကား၊ ဘာသာရေး၊ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် နိုင်ငံရေးသြဇာတို့ ဆုံတွေ့ရာ သဘာဝကျသော နေရာတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။

အာရကန်သည် အရှေ့ဘက်ရှိ ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် မြန်မာဘုရင့်နိုင်ငံများ၊ အနောက်ဘက်ရှိ ဘင်္ဂလား၊ မဂိုအင်ပါယာနှင့် မွတ်စလင်ကုန်သွယ်ရေးကွန်ရက်များနှင့် ခိုင်မာသော ဆက်သွယ်မှုများ ရှိခဲ့သည်။ အာရပ်ကုန်သည်များ၊ သင်္ဘောသားများနှင့် အခြေချသူများသည် ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော် ကမ်းရိုးတန်းသို့ အစောပိုင်းကတည်းက ရောက်ရှိလာခဲ့ကြပြီး အချိန်ကြာလာသည်နှင့်အမျှ မွတ်စလင်အသိုင်းအဝိုင်းများသည် အာရကန်၏ မတူကွဲပြားသော လူမှုအဖွဲ့အစည်း၏ အစိတ်အပိုင်း ဖြစ်လာခဲ့သည်။

ရိုဟင်ဂျာမွတ်စလင်များသည် မိမိတို့၏ မူလရင်းမြစ်ကို အနည်းဆုံး ၈ ရာစုမှ ၁၅ ရာစုအကြားကာလအထိ ခြေရာခံကြသည်။ ကမ်းရိုးတန်းတစ်လျှောက် အခြေချခဲ့သည့် အာရပ်ကုန်သည်များ၊ သင်္ဘောသားများ၊ ဘာသာရေးပညာရှင်များနှင့် အခြေချသူများကို သက်သေအဖြစ် ရည်ညွှန်းကြသည်။ ၁၅ ရာစုမှ ၁၈ ရာစုအထိ မြောက်ဦးမင်းဆက်ကာလတွင်လည်း လူများ ထပ်မံဝင်ရောက်လာခဲ့သည်။ ထိုကာလအတွင်း မွတ်စလင်စစ်သားများ၊ နန်းတွင်းအမှုထမ်းများ၊ စာရေးများ၊ ကုန်သည်များနှင့် ဘာသာရေးခေါင်းဆောင်များသည် အာရကန်၏ နိုင်ငံရေး၊ အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် စီးပွားရေးဘဝတွင် အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်ခဲ့ကြသည်။

“ရိုဟင်ဂျာ” ဟူသော စကားလုံးသည် အာရကန်ကို ရည်ညွှန်းသည့် “Rohang” သို့မဟုတ် “Rakhanga” မှ ဆင်းသက်လာသည်ဟု လူအများက ယူဆကြသည်။ ထို့ကြောင့် ရိုဟင်ဂျာများအတွက် ထိုအမည်သည် အာရကန်နှင့် သမိုင်းဆိုင်ရာ ပိုင်ဆိုင်မှုကို ဖော်ပြသည်။ ဒေါက်တာ ဖရန်စစ် ဘူခါနန်-ဟာမီလ်တန်၏ ၁၇၉၉ ခုနှစ် မှတ်တမ်းအပါအဝင် ၁၈ ရာစုနှောင်းပိုင်း ဗြိတိသျှရင်းမြစ်များတွင် အာရကန်၌ ကြာမြင့်စွာ နေထိုင်လာခဲ့သော မွတ်စလင်ဒေသခံများကို “Rooinga” ဟု ရည်ညွှန်းထားပြီး ဗုဒ္ဓဘာသာ ရခိုင်/အာရကန်လူမျိုးများနှင့် သီးခြားအုပ်စုတစ်ခုအဖြစ် ဖော်ပြထားသည်။

ဤအစောပိုင်းသမိုင်းသည် ရိုဟင်ဂျာတို့၏ အာရကန်တွင် တည်ရှိမှုကို ကိုလိုနီခေတ်ရွှေ့ပြောင်းမှုတစ်ခုတည်းဖြင့် ရှင်းပြ၍မရကြောင်း ပြသသည်။ ကိုလိုနီခေတ်က ရွှေ့ပြောင်းမှုပုံစံအသစ်များကို ဖန်တီးခဲ့သော်လည်း အာရကန်ရှိ မွတ်စလင်တည်ရှိမှုသည် ဒေသ၏သမိုင်းထဲသို့ ရှည်လျားစွာ နောက်ပြန်ဆက်နေသည်။

၂။ ၁၇၈၅ ခုနှစ် သိမ်းပိုက်မှုနှင့် အစောပိုင်း အစုလိုက်အပြုံလိုက် ထွက်ပြေးမှု

၁၇၈၅ ခုနှစ်တွင် မြန်မာကုန်းဘောင်မင်းဆက်က အာရကန်ကို သိမ်းပိုက်ခဲ့ခြင်းသည် သိသိသာသာ အလှည့်အပြောင်းတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။ သိမ်းပိုက်မှုကြောင့် ပြင်းထန်သော ဖိနှိပ်မှု၊ ကွပ်မျက်မှု၊ လူမှုအသိုင်းအဝိုင်းများ ဖျက်ဆီးခံရမှုနှင့် အကြီးအကျယ် နေရပ်စွန့်ခွာရမှုများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ မွတ်စလင်များအပါအဝင် အာရကန်ဒေသခံအများအပြားသည် အနောက်ဘက် ဗြိတိသျှဘင်္ဂလားသို့ ထွက်ပြေးခဲ့ကြသည်။

၁၇၉၉ ခုနှစ်အထိ လူ ၃၅,၀၀၀ ခန့် အာရကန်မှ ဘင်္ဂလားသို့ ထွက်ပြေးခဲ့ကြောင်း မှတ်တမ်းများက ဆိုသည်။ ယင်းသည် ဒေသ၏ ခေတ်သစ်သမိုင်းတွင် အစောဆုံး အစုလိုက်အပြုံလိုက် နေရပ်စွန့်ခွာမှုများထဲမှ တစ်ခုဖြစ်ပြီး ထွက်ပြေးရမှု၊ အာဏာအလွဲသုံးစားမှုနှင့် လူမျိုးရေး/ဘာသာရေးတင်းမာမှုတို့သည် အာရကန်သမိုင်းတွင် နက်ရှိုင်းသော အမြစ်များရှိကြောင်း ပြသသည်။

၃။ ကိုလိုနီခေတ် ၁၈၂၄–၁၉၄၈

ဗြိတိန်သည် ပထမ အင်္ဂလိပ်–မြန်မာစစ်ပွဲ (၁၈၂၄–၁၈၂၆) အတွင်း အာရကန်ကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် အာရကန်ကို ၁၉၃၇ ခုနှစ်အထိ ဗြိတိသျှအိန္ဒိယ၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုအဖြစ် အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှကိုလိုနီအုပ်ချုပ်ရေးသည် ပူးတွဲအုပ်ချုပ်မှု၊ ကုန်သွယ်ရေးနှင့် စီးပွားရေးဆက်သွယ်မှုများမှတစ်ဆင့် အာရကန်ဒေသကို ဘင်္ဂလားနှင့် ဗြိတိသျှအိန္ဒိယ၏ အခြားဒေသများနှင့် ပိုမိုနီးကပ်စွာ ချိတ်ဆက်ခဲ့သည်။

ရိုဟင်ဂျာများသည် အလုပ်အကိုင်၊ ကုန်သွယ်ရေး၊ ပညာရေးနှင့် အစိုးရဝန်ထမ်းတာဝန်များအတွက် အာရကန်မှ ဘင်္ဂလားသို့လည်းကောင်း၊ ထိုမှတစ်ဆင့် ဗြိတိသျှအိန္ဒိယ၏ အခြားဒေသများသို့လည်းကောင်း သွားရောက်ခဲ့ကြသည်။ ၁၉၄၇ ခုနှစ်တွင် ဗြိတိသျှအိန္ဒိယ ခွဲခြမ်းပြီးနောက်တွင်လည်း ဤရွှေ့ပြောင်းသွားလာမှုပုံစံများ ဆက်လက်တည်ရှိခဲ့သည်။ အချို့သည် ထိုစဉ်က အရှေ့ပါကစ္စတန်—ယနေ့ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ—တွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြပြီး အချို့က အနောက်ပါကစ္စတန်သို့ ဆက်လက်သွားရောက်ခဲ့ကြသည်။

ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ရေးသည် လူဦးရေကို လူမျိုး၊ ဘာသာရေးနှင့် မူလဒေသတို့အလိုက် မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည်။ ယင်းက ရိုဟင်ဂျာမွတ်စလင်များနှင့် ရခိုင်ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များအကြား လူမျိုးအမှတ်အသားဆိုင်ရာ ကွဲပြားမှုများကို ပိုမိုနက်ရှိုင်းစေခဲ့သည်။ တစ်ချိန်တည်းတွင် ကိုလိုနီခေတ်၏ စီးပွားရေးနှင့် အုပ်ချုပ်ရေးမူဝါဒများကြောင့် လူမှုရေးနှင့် နိုင်ငံရေးတင်းမာမှုအသစ်များ ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ထိုတင်းမာမှုများကို အမျိုးသားရေးဝါဒီအဆိုအမိန့်များတွင် အလွဲသုံးစားပြုကာ ရိုဟင်ဂျာတို့၏ အာရကန်နှင့် သမိုင်းဆိုင်ရာ ဆက်နွယ်မှုကို ငြင်းပယ်ရန် အကြောင်းပြချက်အဖြစ် အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။

၄။ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်နှင့် ၁၉၄၂ ခုနှစ် အကြမ်းဖက်မှု

ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း အာရကန်ဒေသသည် မြန်မာနိုင်ငံတွင် အပြင်းထန်ဆုံး စစ်ရေးနှင့် အကြမ်းဖက်ပဋိပက္ခများ ဖြစ်ပွားခဲ့သည့် ဒေသတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၁၉၄၂ ခုနှစ်တွင် ဂျပန်တပ်များ မြန်မာနိုင်ငံသို့ ဝင်ရောက်လာပြီး ဗြိတိသျှတပ်များ ဆုတ်ခွာသွားသည့်အခါ အာဏာလစ်ဟာမှု (Power Vacuum) ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။

ရိုဟင်ဂျာအများစုသည် ဗြိတိသျှတို့ဘက်မှ ရပ်တည်ခဲ့ကြပြီး၊ အချို့ကို ဒေသကာကွယ်ရေးအတွက် လက်နက်တပ်ဆင်ပေးခဲ့သည်။ တစ်ဖက်တွင် ရခိုင်အများစုသည် ဂျပန်တပ်များကို ထောက်ခံခဲ့ကြသည်။ စစ်ပွဲ၊ လက်နက်ပျံ့နှံ့မှု၊ လူမျိုးရေးတင်းမာမှုနှင့် နိုင်ငံရေးအရ ကွဲပြားသော သစ္စာခံမှုများ ပေါင်းစပ်သွားရာမှ အစုလိုက်အပြုံလိုက် လူမျိုးရေးအကြမ်းဖက်မှုများ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။

၁၉၄၂ ခုနှစ် အကြမ်းဖက်မှုသည် ရိုဟင်ဂျာများအတွက် အလွန်ဆိုးရွားသော အကျိုးဆက်များ ဖြစ်စေခဲ့သည်။ သေဆုံးသူအရေအတွက်နှင့် ပတ်သက်၍ ခန့်မှန်းချက်များ ကွဲပြားသော်လည်း ရိုဟင်ဂျာသတင်းရင်းမြစ်များအရ လူပေါင်း ၁၀၀,၀၀၀ ခန့် အသတ်ခံခဲ့ရပြီး၊ ၂၂,၀၀၀ မှ ၈၀,၀၀၀ အကြား ဘင်္ဂလားဒေသသို့ ထွက်ပြေးခဲ့ကြသည်ဟု ဖော်ပြထားသည်။ ရာနှင့်ချီသော ကျေးရွာများလည်း ဖျက်ဆီးခံခဲ့ရသည်။

ဤဖြစ်ရပ်သည် ယနေ့တိုင် ရိုဟင်ဂျာလူမျိုးတို့၏ သမိုင်းတွင် အနက်ရှိုင်းဆုံး ဒဏ်ရာတစ်ခုအဖြစ် ကျန်ရှိနေပြီး၊ ရိုဟင်ဂျာအများစုက ယင်းကို အစောပိုင်း လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှု (Genocide) သို့မဟုတ် လူမျိုးရေးနှင့် ဘာသာရေးအခြေပြု အစုလိုက်အပြုံလိုက် နှင်ထုတ်မှုအဖြစ် မှတ်ယူကြသည်။

ထိုကာလအတွင်း ဂျာဖာကာဝါလ် (Jaffor Kawwal) ကဲ့သို့သော ခေါင်းဆောင်များ၏ ဦးဆောင်မှုဖြင့် ရိုဟင်ဂျာ လက်နက်ကိုင်တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များလည်း ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ ၁၉၄၅ ခုနှစ်တွင် ဗြိတိသျှတို့ အာရကန်ကို ပြန်လည်ထိန်းချုပ်နိုင်သည့်အခါ ဒုက္ခသည်အများစု ပြန်လည်ရောက်ရှိလာခဲ့ကြသော်လည်း ရိုဟင်ဂျာနှင့် ရခိုင်အသိုင်းအဝိုင်းများအကြား အပြန်အလှန် မယုံကြည်မှုများ မပျောက်ကွယ်သွားခဲ့ပေ။ ၁၉၄၂ ခုနှစ် အကြမ်းဖက်မှုသည် နောင်လာမည့် ဆယ်စုနှစ်များအတွင်း အာရကန်နိုင်ငံရေးနှင့် လူမျိုးရေးကွဲပြားမှုများ၏ အခြေခံအကြောင်းရင်းတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။

၅။ လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက်ကာလ (၁၉၄၈–၁၉၆၂)

မြန်မာနိုင်ငံသည် ၁၉၄၈ ခုနှစ် တွင် ဗြိတိသျှထံမှ လွတ်လပ်ရေးရရှိခဲ့သည်။

လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက် ရိုဟင်ဂျာခေါင်းဆောင်များသည် မိမိတို့အား မြန်မာနိုင်ငံ၏ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးတစ်မျိုးအဖြစ် အသိအမှတ်ပြုပေးရန်၊ နိုင်ငံသားဖြစ်ခွင့်နှင့် တန်းတူအခွင့်အရေးများ ပေးရန်၊ အချို့ကိစ္စများတွင် မြောက်ပိုင်းအာရကန်၌ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်အချို့ ပေးရန် တောင်းဆိုခဲ့ကြသည်။

လွတ်လပ်ရေးရရှိပြီး ပထမနှစ်များအတွင်း ရိုဟင်ဂျာများသည် နိုင်ငံရေးတွင် ပါဝင်ခွင့်ရရှိခဲ့ကြပြီး၊ လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်များ၊ အစိုးရအရာရှိများနှင့် နိုင်ငံရေးခေါင်းဆောင်များအဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့ကြသည်။

သို့သော် ရိုဟင်ဂျာများသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ တရားဝင် တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများထဲတွင် အမြဲတမ်းနှင့် လုံခြုံစွာ အသိအမှတ်ပြုခံရခြင်း မရှိခဲ့ပေ။ ရိုဟင်ဂျာမွတ်စလင်များနှင့် ရခိုင်ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များအကြား လူမျိုးရေးတင်းမာမှုများ ဆက်လက်ရှိနေခဲ့ပြီး၊ ရန်ကုန်အစိုးရသည် မြောက်ပိုင်းအာရကန်ကို တဖြည်းဖြည်း လုံခြုံရေးရှုထောင့်မှ ကြည့်မြင်လာခဲ့သည်။

ဤအမြင်သည် နောင်တွင် ရိုဟင်ဂျာများအား နိုင်ငံ၏ နိုင်ငံရေးအသိုင်းအဝိုင်းမှ ဖယ်ထုတ်ရန် အခြေခံအုတ်မြစ် ဖြစ်လာခဲ့သည်။

အချိန်ကြာလာသည်နှင့်အမျှ အစိုးရသည် ရိုဟင်ဂျာများကို “ဘင်္ဂါလီ ရွှေ့ပြောင်းအခြေချသူများ” ဟု ပိုမိုဖော်ပြလာခဲ့သည်။ ၎င်းအယူအဆသည် ရိုဟင်ဂျာတို့၏ ရာစုနှစ်များစွာကြာ အာရကန်တွင် နေထိုင်လာခဲ့သော သမိုင်းကို လျစ်လျူရှုခဲ့ပြီး၊ နောက်ပိုင်းတွင် နိုင်ငံသားအခွင့်အရေးနှင့် လူမျိုးအမှတ်အသားကို ငြင်းပယ်ရန် အဓိက နိုင်ငံရေးအကြောင်းပြချက်အဖြစ် အသုံးပြုခံခဲ့ရသည်။

၆။ နေဝင်းခေတ်၊ နိုင်ငံမဲ့ဖြစ်မှုနှင့် စစ်ဆင်ရေးများ (၁၉၆၂–၁၉၈၈)

၁၉၆၂ ခုနှစ်တွင် ဗိုလ်ချုပ်နေဝင်း အာဏာသိမ်းခြင်း သည် မြန်မာနိုင်ငံတွင် အာဏာရှင်စနစ်နှင့် လူမျိုးရေးအမျိုးသားရေးဝါဒကို ပိုမိုပြင်းထန်စေသော ခေတ်သစ်တစ်ခု၏ အစဖြစ်ခဲ့သည်။ စစ်အစိုးရသည် ဗုဒ္ဓဘာသာအများစုနှင့် ဗမာလူမျိုးကို အခြေခံသည့် ကျဉ်းမြောင်းသော နိုင်ငံသားအယူအဆကို မြှင့်တင်ခဲ့ပြီး အိန္ဒိယနွယ်ဖွားများနှင့် မွတ်စလင်များအပေါ် မုန်းတီးမှုများ တိုးမြင့်လာခဲ့သည်။ ရိုဟင်ဂျာများသည် ပိုမိုဖိနှိပ်ခံလာရသည်။

ဤကာလ၏ အရေးကြီးဆုံး ဥပဒေပြောင်းလဲမှုမှာ ၁၉၈၂ ခုနှစ် နိုင်ငံသားဥပဒေ ဖြစ်သည်။

ထိုဥပဒေအရ ၁၈၂၃ ခုနှစ် (ဗြိတိသျှတို့ မသိမ်းပိုက်မီ) မတိုင်မီ မြန်မာနိုင်ငံတွင် မိဘဘိုးဘွားများ နေထိုင်ခဲ့ကြောင်း သက်သေပြရမည်ဟု သတ်မှတ်ထားသည်။ စစ်ပွဲများ၊ နေရပ်စွန့်ခွာမှုများနှင့် ဆယ်စုနှစ်များစွာကြာ ခွဲခြားဆက်ဆံခံရမှုများကြောင့် ရိုဟင်ဂျာအများစုတွင် ထိုသက်သေအထောက်အထားများ မကျန်ရှိတော့သဖြင့် ယင်းလိုအပ်ချက်ကို ဖြည့်ဆည်းရန် မဖြစ်နိုင်သလောက် ခက်ခဲခဲ့သည်။

ထို့ကြောင့် ရိုဟင်ဂျာအများစုသည် နိုင်ငံမဲ့ (Stateless) ဖြစ်သွားခဲ့ပြီး၊ အစိုးရက ၎င်းတို့ကို မြန်မာနိုင်ငံသားမဟုတ်ဘဲ “ဘင်္ဂါလီ” များအဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။

ဤကာလအတွင်း စစ်ဆင်ရေးများကြောင့် အတင်းအကျပ် နေရပ်စွန့်ခွာရမှုများလည်း ပိုမိုများပြားလာခဲ့သည်။

၁၉၇၅ ခုနှစ် တွင် ဖိနှိပ်မှုများကြောင့် ရိုဟင်ဂျာ ၁၅,၀၀၀ ခန့် ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်သို့ ထွက်ပြေးခဲ့ရသည်။

၁၉၇၈ ခုနှစ် တွင် မြန်မာအစိုးရသည် နဂါးမင်းစစ်ဆင်ရေး (Operation Nagamin / Dragon King) ကို စတင်ခဲ့သည်။ တရားဝင်အကြောင်းပြချက်မှာ နိုင်ငံသားစာရင်းစစ်ဆေးခြင်းနှင့် “တရားမဝင်ဝင်ရောက်လာသူများ” ကို ရှာဖွေဖော်ထုတ်ရန် ဖြစ်သော်လည်း၊ လက်တွေ့တွင် အဆိုပါစစ်ဆင်ရေးနှင့်အတူ အစုလိုက်အပြုံလိုက် ဖမ်းဆီးမှုများ၊ သတ်ဖြတ်မှုများ၊ မုဒိမ်းကျင့်မှုများ၊ နှိပ်စက်ညှဉ်းပန်းမှုများနှင့် ကျေးရွာများ ဖျက်ဆီးခံရမှုများ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။

ယင်းစစ်ဆင်ရေးကြောင့် ရိုဟင်ဂျာ ၂၀၀,၀၀၀ ကျော် ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်သို့ ထွက်ပြေးခဲ့ကြရသည်။ နိုင်ငံတကာနှင့် ကုလသမဂ္ဂ၏ ဖိအားကြောင့် အချို့ ပြန်လည်ပို့ဆောင်ခံခဲ့ရသော်လည်း၊ ၎င်းတို့သည် ယခင်ကဲ့သို့ပင် ခွဲခြားဆက်ဆံမှုနှင့် ဖိနှိပ်မှုများအောက်သို့ ပြန်လည်ရောက်ရှိခဲ့ကြရသည်။

၁၉၈၉ ခုနှစ် နှင့် ၁၉၉၁–၁၉၉၂ ခုနှစ်များ တွင် စစ်ဆင်ရေးအသစ်များ ထပ်မံပြုလုပ်ခဲ့ပြီး ရိုဟင်ဂျာ ၂၅၀,၀၀၀ ခန့် ထပ်မံထွက်ပြေးခဲ့ကြရသည်။

အထူးသဖြင့် ၁၉၉၁–၁၉၉၂ ခုနှစ် “ပျော်သာစစ်ဆင်ရေး (Operation Pyi Thaya)” သည် အလွန်ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်ခဲ့သည်။ လူ့အခွင့်အရေးအဖွဲ့အစည်းများက သတ်ဖြတ်မှုများ၊ မုဒိမ်းကျင့်မှုများ၊ အတင်းအဓမ္မလုပ်အားပေးခိုင်းစေမှု၊ မြေယာသိမ်းယူမှု၊ နေအိမ်များ ဖျက်ဆီးမှု၊ မတရားဖမ်းဆီးမှုနှင့် စနစ်တကျ နှောင့်ယှက်မှုများကို မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။

ဤအချိန်တွင် ရိုဟင်ဂျာများအပေါ် ခွဲခြားဆက်ဆံမှုသည် လူ့ဘဝကဏ္ဍအားလုံးကို ထိန်းချုပ်သည့် စနစ်တစ်ခုအဖြစ် ပြောင်းလဲလာခဲ့သည်။ ၎င်းတို့သည် လွတ်လပ်စွာ သွားလာခွင့်၊ အိမ်ထောင်ပြုခွင့်၊ ကလေးမွေးဖွားခွင့်၊ ပညာသင်ကြားခွင့်၊ ဘာသာရေးလွတ်လပ်ခွင့်နှင့် အလုပ်အကိုင်အခွင့်အရေးများကို ပြင်းထန်စွာ ကန့်သတ်ခံခဲ့ရသည်။ အတင်းအဓမ္မလုပ်အားပေးမှုများလည်း ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုနှင့် အဆင့်မြင့်ပညာရေးရရှိခွင့်ကိုလည်း အလွန်ကန့်သတ်ခံခဲ့ရသည်။

နိုင်ငံမဲ့ဖြစ်မှုကြောင့် ရိုဟင်ဂျာများသည် မတရားဖမ်းဆီးခံရခြင်း၊ ငွေညှစ်ခံရခြင်း၊ လုံခြုံရေးတပ်ဖွဲ့များ၏ အလွဲသုံးစားပြုမှုများနှင့် အစုလိုက်အပြုံလိုက် အပြစ်ပေးခံရမှုများကို အမြဲရင်ဆိုင်နေခဲ့ရသည်။

ဤဆယ်စုနှစ်များအတွင်း ရိုဟင်ဂျာများသည် နိုင်ငံရေးတွင် ပါဝင်ခွင့်ရှိသော လူမှုအသိုင်းအဝိုင်းတစ်ခုမှ ကမ္ဘာပေါ်တွင် အကြီးဆုံး နိုင်ငံမဲ့လူမျိုးစုများထဲမှ တစ်ခု အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲသွားခဲ့ပြီး၊ နောက်ပိုင်းတွင် ဖြစ်ပေါ်လာမည့် ပိုမိုပြင်းထန်သော ဖိနှိပ်မှုများအတွက် အခြေခံအုတ်မြစ် ဖြစ်လာခဲ့သည်။

၇။ ၁၉၉၀ ပြည့်လွန်နှစ်များမှ ၂၀၁၀ ပြည့်လွန်နှစ်များအထိ – ဆက်လက်ဖိနှိပ်မှုနှင့် ၂၀၁၂ ခုနှစ် အကြမ်းဖက်မှု

၁၉၉၀ ပြည့်လွန်နှစ်များနှင့် ၂၀၀၀ ပြည့်လွန်နှစ်များအတွင်း မြန်မာစစ်အစိုးရများဖြစ်သော SLORC (State Law and Order Restoration Council) နှင့် နောက်ပိုင်း SPDC (State Peace and Development Council) တို့သည် ရိုဟင်ဂျာများအပေါ် ဥပဒေရေးရာနှင့် အုပ်ချုပ်ရေးဆိုင်ရာ ခွဲခြားဆက်ဆံမှုများကို ဆက်လက်ကျင့်သုံးခဲ့ကြသည်။

၂၀၁၀ ပြည့်လွန်နှစ်များအစောပိုင်းတွင် မြန်မာနိုင်ငံ၌ နိုင်ငံရေးပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုအချို့ စတင်ခဲ့သော်လည်း ရိုဟင်ဂျာများ၏ ဥပဒေရေးရာအခြေအနေမှာ အခြေခံအားဖြင့် မပြောင်းလဲခဲ့ပေ။ ၎င်းတို့သည် လွတ်လပ်စွာ သွားလာခွင့်၊ ပညာသင်ကြားခွင့်၊ အလုပ်အကိုင်၊ ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုနှင့် နိုင်ငံရေးတွင် ပါဝင်ခွင့်တို့အပေါ် ပြင်းထန်သော ကန့်သတ်ချက်များအောက်တွင် ဆက်လက်နေထိုင်ခဲ့ရသည်။

၂၀၁၂ ခုနှစ် တွင် ရခိုင်ပြည်နယ်၌ ရခိုင်အမျိုးသမီးတစ်ဦး အသတ်ခံရမှုနှင့် ပတ်သက်သော ဖြစ်ရပ်နောက်ပိုင်း လူမျိုးရေးအခြေပြု အကြမ်းဖက်မှုများ ပြင်းထန်စွာ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ မကြာမီမှာပင် အဆိုပါအကြမ်းဖက်မှုများသည် ရိုဟင်ဂျာကျေးရွာများနှင့် လူမှုအသိုင်းအဝိုင်းများကို ဦးတည်သည့် အစုလိုက်အပြုံလိုက် တိုက်ခိုက်မှုများအဖြစ် ပြောင်းလဲသွားခဲ့သည်။

မြန်မာလုံခြုံရေးတပ်ဖွဲ့များသည် ရခိုင်အမျိုးသားရေးအုပ်စုများကို အကူအညီပေးခဲ့ကြောင်း သို့မဟုတ် ရိုဟင်ဂျာအရပ်သားများကို ကာကွယ်ရန် ပျက်ကွက်ခဲ့ကြောင်း နိုင်ငံတကာလေ့လာစုံစမ်းမှုများတွင် စွပ်စွဲခံခဲ့ရသည်။

လူရာပေါင်းများစွာ အသက်ဆုံးရှုံးခဲ့ပြီး လူပေါင်း ၁၄၀,၀၀၀ ကျော် — အများစုမှာ ရိုဟင်ဂျာများ — သည် ပြည်တွင်းနေရပ်စွန့်ခွာသူများ (IDPs) ဖြစ်သွားခဲ့ကြသည်။ ထောင်ပေါင်းများစွာသော နေအိမ်များ ဖျက်ဆီးခံခဲ့ရပြီး အသက်ရှင်ကျန်ရစ်သူများကို IDP စခန်းများတွင် နေထိုင်စေခဲ့သည်။ နိုင်ငံတကာလူ့အခွင့်အရေးအဖွဲ့အစည်းများက ထိုစခန်းများ၏ အခြေအနေကို Apartheid စနစ်နှင့် ဆင်တူသည်ဟု ဖော်ပြခဲ့ကြသည်။

အဆိုပါစခန်းများတွင် နေထိုင်ရသူများသည် လွတ်လပ်စွာ သွားလာခွင့်၊ အလုပ်အကိုင်၊ ပညာရေးနှင့် ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုတို့ကို ပြင်းထန်စွာ ကန့်သတ်ခံခဲ့ရသည်။ မိသားစုများသည် လူသားချင်းစာနာထောက်ထားမှု အကူအညီများအပေါ်သာ မှီခိုနေခဲ့ရပြီး၊ ကလေးများစွာသည် ပုံမှန်ပညာရေးမရဘဲ အနာဂတ်အခွင့်အလမ်းများ ဆုံးရှုံးခဲ့ကြသည်။

၂၀၁၂ ခုနှစ် အကြမ်းဖက်မှုသည် ရိုဟင်ဂျာများအပေါ် ဖိနှိပ်မှုသည် ဥပဒေနှင့် အုပ်ချုပ်ရေးအဆင့်တွင်သာ မဟုတ်တော့ဘဲ ကိုယ်ထိလက်ရောက် အကြမ်းဖက်မှုနှင့် ပထဝီဝင်အရ ခွဲခြားထားရှိမှုအဖြစ် ပြောင်းလဲသွားကြောင်း ထင်ရှားစေခဲ့သည်။

၈။ ၂၀၁၆–၂၀၁၇ လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှုနှင့် “Clearance Operations”

Arakan Rohingya Salvation Army (ARSA) ကို ၂၀၁၃ ခုနှစ်ခန့် တွင် အတာအူလာ အဘူအမ်မာ ဂျူနူနီ (Ataullah Abu Ammar Jununi) ၏ ဦးဆောင်မှုဖြင့် ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။

ARSA သည် ၂၀၁၆ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ နှင့် ၂၀၁၇ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၂၅ ရက်နေ့ တွင် မြန်မာနယ်ခြားစောင့်ရဲစခန်းများကို တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၇ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၂၅ ရက်နေ့ တိုက်ခိုက်မှုတွင် လုံခြုံရေးတပ်ဖွဲ့ဝင် ၁၂ ဦးခန့် သေဆုံးခဲ့သည်။

ယင်းကို တုံ့ပြန်သည့်အနေဖြင့် မြန်မာစစ်တပ် (Tatmadaw) သည် “Clearance Operations” ဟု ခေါ်သော စစ်ဆင်ရေးများကို စတင်ခဲ့သည်။

၂၀၁၆ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလမှ ၂၀၁၇ ခုနှစ် အစောပိုင်းအထိ ရိုဟင်ဂျာကျေးရွာများ မီးရှို့ဖျက်ဆီးခံရခြင်း၊ အရပ်သားများ သတ်ဖြတ်ခံရခြင်း၊ အမျိုးသမီးများနှင့် မိန်းကလေးများ လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ အကြမ်းဖက်ခံရခြင်းတို့ ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး ရိုဟင်ဂျာ ၉၀,၀၀၀ ခန့် ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်သို့ ထွက်ပြေးခဲ့ရသည်။

၂၀၁၇ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၂၅ ရက်နေ့ နောက်ပိုင်းတွင် စစ်တပ်၏ စစ်ဆင်ရေးများသည် ပိုမိုပြင်းထန်လာခဲ့သည်။

နိုင်ငံတကာ စုံစမ်းစစ်ဆေးမှုများအရ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှုများ၊ မုဒိမ်းကျင့်မှုများ၊ ညှဉ်းပန်းနှိပ်စက်မှုများ၊ တရားမဲ့ကွပ်မျက်မှုများနှင့် ရာနှင့်ချီသော ရိုဟင်ဂျာကျေးရွာများကို စနစ်တကျ မီးရှို့ဖျက်ဆီးမှုများ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။

Médecins Sans Frontières (MSF) ၏ ခန့်မှန်းချက်အရ ပထမတစ်လအတွင်း ရိုဟင်ဂျာ ၆,၇၀၀ ကျော် အသတ်ခံခဲ့ရပြီး ကလေးများရာနှင့်ချီ ပါဝင်ခဲ့သည်။ အခြားသတင်းရင်းမြစ်များက သေဆုံးသူ စုစုပေါင်း ၂၄,၀၀၀ ကျော် ရှိနိုင်ကြောင်း ခန့်မှန်းထားသည်။

ရက်သတ္တပတ်အနည်းငယ်အတွင်း ရိုဟင်ဂျာ ၇၀၀,၀၀၀ မှ ၇၅၀,၀၀၀ အကြား သည် ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံသို့ ထွက်ပြေးခဲ့ကြသည်။ ယခင်ဒုက္ခသည်များနှင့် ပေါင်းစည်းလိုက်သောအခါ Cox’s Bazar ဒေသရှိ ရိုဟင်ဂျာဒုက္ခသည်ဦးရေမှာ တစ်သန်းခန့် အထိ ရောက်ရှိလာပြီး ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံး ဒုက္ခသည်စခန်း ဖြစ်လာခဲ့သည်။

ကုလသမဂ္ဂက ယင်းစစ်ဆင်ရေးကို “Textbook Example of Ethnic Cleansing” ဟု ဖော်ပြခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်းတွင် လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်ရန် ရည်ရွယ်ချက် (Genocidal Intent) ရှိကြောင်း ယုံကြည်စိတ်ချရသော အထောက်အထားများ တွေ့ရှိခဲ့သည်ဟု ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။

အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု အပါအဝင် နိုင်ငံအများအပြားကလည်း အဆိုပါဖြစ်ရပ်များကို လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှု (Genocide) နှင့် လူသားမျိုးနွယ်အပေါ် ကျူးလွန်သော ရာဇဝတ်မှု (Crimes Against Humanity) အဖြစ် အသိအမှတ်ပြုခဲ့ကြသည်။

ထိုအချိန်က မြန်မာနိုင်ငံ၏ အရပ်သားခေါင်းဆောင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် သည် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာတရားရုံး (ICJ) တွင် မြန်မာစစ်တပ်ကို ကာကွယ်ပြောဆိုခဲ့ပြီး ယင်းစစ်ဆင်ရေးများမှာ အကြမ်းဖက်မှုတိုက်ဖျက်ရေး လုပ်ငန်းစဉ်များသာ ဖြစ်ကြောင်း ရှင်းလင်းခဲ့သည်။ ထိုရပ်တည်ချက်ကြောင့် နိုင်ငံတကာအသိုင်းအဝိုင်း၊ လူ့အခွင့်အရေးအဖွဲ့အစည်းများနှင့် ရိုဟင်ဂျာအသိုင်းအဝိုင်းများအကြား ပြင်းထန်သော ဝေဖန်မှုများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။

၉။ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်သို့ ထွက်ပြေးမှုနှင့် ဒုက္ခသည်စခန်းများ၏ ဘဝ

ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံသည် ၁၉၇၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ ကတည်းက ရိုဟင်ဂျာဒုက္ခသည်များကို လက်ခံလာခဲ့သည်။ အဓိက ဒုက္ခသည်လှိုင်းများမှာ ၁၉၇၈ ခုနှစ်၊ ၁၉၉၁–၁၉၉၂ ခုနှစ် နှင့် အထူးသဖြင့် ၂၀၁၇ ခုနှစ် တွင် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။

၂၀၁၇ ခုနှစ် လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှုနောက်ပိုင်း Cox’s Bazar ဒေသ၊ အထူးသဖြင့် Kutupalong နှင့် အနီးပတ်ဝန်းကျင်ရှိ ဒုက္ခသည်စခန်းများသည် ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံး ဒုက္ခသည်အခြေချစခန်း ဖြစ်လာခဲ့သည်။

ဒုက္ခသည်စခန်းများတွင် လူဦးရေထူထပ်မှု၊ ဆင်းရဲမွဲတေမှုနှင့် မရေရာသော အနာဂတ်တို့က နေ့စဉ်ဘဝကို လွှမ်းမိုးထားသည်။ ဒုက္ခသည်များသည် လွတ်လပ်စွာ သွားလာခွင့်နှင့် အလုပ်လုပ်ခွင့်တို့အပေါ် ကန့်သတ်ချက်များကို ရင်ဆိုင်နေရပြီး၊ တရားဝင်ပညာရေးရရှိခွင့်မှာလည်း အလွန်အကန့်အသတ်ရှိသည်။

ထို့အပြင် မီးလောင်မှုများ၊ ရေကြီးမှုများ၊ မြေပြိုမှုများ၊ မုန်တိုင်းများ၊ ကူးစက်ရောဂါများ၊ လူကုန်ကူးမှုနှင့် အခြားရာဇဝတ်မှုများ၏ အန္တရာယ်ကိုလည်း အမြဲရင်ဆိုင်နေရသည်။

ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်အစိုးရသည် ရိုဟင်ဂျာတစ်သန်းကျော် ကို ယာယီအကာအကွယ်နှင့် လူသားချင်းစာနာထောက်ထားမှုဆိုင်ရာ အကူအညီများ ပေးထားသော်လည်း၊ ၎င်းတို့၏ နေထိုင်မှုကို ယာယီသာဟု သတ်မှတ်ထားပြီး နိုင်ငံအတွင်း အမြဲတမ်းအခြေချနေထိုင်ခွင့် သို့မဟုတ် ဥပဒေရေးရာ အဆင့်အတန်း မပေးထားပေ။

ရိုဟင်ဂျာများကို မြန်မာနိုင်ငံသို့ ဆန္ဒအလျောက် ပြန်လည်ပို့ဆောင်ရန် အကြိမ်ကြိမ် ကြိုးပမ်းခဲ့သော်လည်း မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း အခြေအနေများမှာ လုံခြုံမှုမရှိသေးသောကြောင့် အစီအစဉ်များ မအောင်မြင်ခဲ့ပေ။

နိုင်ငံသားဖြစ်ခွင့်၊ လုံခြုံရေးအာမခံချက်၊ မြေယာနှင့် ပိုင်ဆိုင်မှုများ ပြန်လည်ရရှိခွင့်၊ နိုင်ငံတကာအကာအကွယ်နှင့် အတိတ်ရာဇဝတ်မှုများအတွက် တာဝန်ခံမှုများ မရှိသရွေ့ ရိုဟင်ဂျာဒုက္ခသည်အများစုသည် မိမိတို့၏ မွေးရပ်မြေသို့ ပြန်ရန် ငြင်းဆိုလျက်ရှိသည်။

၂၀၂၆ ခုနှစ် တွင် ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ၌ ရိုဟင်ဂျာ ၁.၂ မှ ၁.၂၆ သန်းခန့် နေထိုင်လျက်ရှိပြီး၊ ၂၀၂၄ နှင့် ၂၀၂၅ ခုနှစ်များအတွင်း ဖြစ်ပွားသော အကြမ်းဖက်မှုများမှ ထပ်မံထွက်ပြေးလာသူများလည်း ပါဝင်သည်။

တစ်ချိန်တည်းတွင် နိုင်ငံတကာ လူသားချင်းစာနာထောက်ထားမှု ရန်ပုံငွေများ လျော့နည်းလာခြင်းကြောင့် စားနပ်ရိက္ခာအကူအညီ၊ ကျန်းမာရေးဝန်ဆောင်မှုများ၊ ပညာရေးနှင့် အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းအစီအစဉ်များလည်း လျော့ကျလာခဲ့သည်။

ရေရှည်ဖြေရှင်းချက် မရှိခြင်းနှင့် အကူအညီများ လျော့နည်းလာခြင်းကြောင့် ရိုဟင်ဂျာအများအပြားသည် မလေးရှား၊ အင်ဒိုနီးရှား၊ ထိုင်း နှင့် အရှေ့တောင်အာရှနိုင်ငံများသို့ ပင်လယ်ခရီးဖြင့် အသက်စွန့်ထွက်ပြေးရန် ကြိုးပမ်းခဲ့ကြသည်။ ထိုအန္တရာယ်ရှိသော ခရီးစဉ်များအတွင်း လူရာပေါင်းများစွာ အသက်ဆုံးရှုံးခဲ့ရပြီး အခြားသူများမှာ လူကုန်ကူးဂိုဏ်းများ၏ အမြတ်ထုတ်မှုများကို ခံခဲ့ရသည်။

၁၀။ ၂၀၁၇ ခုနှစ်နောက်ပိုင်း၊ ၂၀၂၁ စစ်အာဏာသိမ်းမှုနှင့် ရိုဟင်ဂျာများ၏ အခြေအနေ

၂၀၁၇ ခုနှစ် လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှုနောက်ပိုင်း မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း ရိုဟင်ဂျာ ၆၀၀,၀၀၀ ခန့် ကျန်ရှိနေခဲ့သည်။ ၎င်းတို့သည် နိုင်ငံမဲ့ဘဝဖြင့် နေထိုင်ခဲ့ရပြီး လွတ်လပ်စွာ သွားလာခွင့်၊ ပညာသင်ကြားခွင့်၊ ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ အလုပ်အကိုင်နှင့် နိုင်ငံရေးတွင် ပါဝင်ခွင့်တို့အပေါ် ပြင်းထန်သော ကန့်သတ်ချက်များအောက်တွင် အသက်ရှင်ခဲ့ရသည်။ လူအများအပြားသည် ပြည်တွင်းနေရပ်စွန့်ခွာသူများအဖြစ် ဆက်လက်နေထိုင်ခဲ့ရပြီး ရိုဟင်ဂျာအသိုင်းအဝိုင်းအများစုမှာ ပြင်ပကမ္ဘာနှင့် အဆက်အသွယ်ပြတ်တောက်လျက် အထီးကျန်စွာ နေထိုင်ခဲ့ရသည်။

၂၀၂၁ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၁ ရက်နေ့ တွင် မြန်မာစစ်တပ်က အာဏာသိမ်းလိုက်ခြင်းကြောင့် နိုင်ငံတစ်ဝန်းလုံးရှိ အခြေအနေများ ပိုမိုဆိုးရွားလာခဲ့သည်။

ရိုဟင်ဂျာများအတွက် ဒီမိုကရေစီပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများနှင့် လူ့အခွင့်အရေးတိုးတက်လာမည်ဟူသော မျှော်လင့်ချက်များ ပိုမိုနည်းပါးသွားခဲ့သည်။ စစ်အာဏာသိမ်းမှုကြောင့် စစ်တပ်၏ အာဏာပြန်လည်ခိုင်မာလာပြီး နိုင်ငံတစ်ဝန်းလုံးတွင် လက်နက်ကိုင်ပဋိပက္ခများ ပိုမိုပြင်းထန်လာခဲ့သည်။ ရခိုင်ပြည်နယ်တွင်လည်း စစ်ကောင်စီ၊ ရက္ခိုင့်တပ်တော် (AA) နှင့် အခြားလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့များအကြား တိုက်ပွဲများ တိုးမြင့်လာခဲ့သည်။

၁၁။ ရက္ခိုင့်တပ်တော် (AA) နှင့် ၂၀၂၃–၂၀၂၆ ခုနှစ်အတွင်း ရိုဟင်ဂျာများအပေါ် ကျူးလွန်မှုများ

ရက္ခိုင့်တပ်တော် (Arakan Army – AA) သည် ရခိုင်ပြည်နယ်အတွက် ပိုမိုကျယ်ပြန့်သော ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရရှိရေးကို ရည်ရွယ်သည့် ရခိုင်လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့ဖြစ်သည်။

၂၀၂၃ ခုနှစ် နှောင်းပိုင်း တွင် AA သည် မြန်မာစစ်ကောင်စီကို ဆန့်ကျင်သည့် အကြီးစားထိုးစစ်တစ်ရပ်ကို စတင်ခဲ့သည်။ ၂၀၂၄ နှင့် ၂၀၂၅ ခုနှစ်များ အတွင်း AA သည် ရခိုင်ပြည်နယ်၏ အစိတ်အပိုင်းအများအပြားနှင့် ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နယ်စပ်ရှိ ဗျူဟာမြောက်ဒေသများကို ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။

AA သည် မြန်မာစစ်တပ်ကို တိုက်ခိုက်နေသော်လည်း ရိုဟင်ဂျာအရပ်သားများအပေါ် ပြင်းထန်သော လူ့အခွင့်အရေးချိုးဖောက်မှုများ ကျူးလွန်ခဲ့ကြောင်း စွပ်စွဲချက်များလည်း ရှိလာခဲ့သည်။

ရခိုင်အမျိုးသားရေးအုပ်စုအချို့သည် ရိုဟင်ဂျာများကို နိုင်ငံခြားသားများ သို့မဟုတ် စစ်ကောင်စီ၏ မဟာမိတ်များအဖြစ် ရှုမြင်ကြသည်။ အခြားတစ်ဖက်တွင် မြန်မာစစ်တပ်ကလည်း ရိုဟင်ဂျာအချို့ကို AA ကို တိုက်ခိုက်ရန် အတင်းအကျပ် စစ်သားစုဆောင်းခဲ့ကြောင်း သတင်းများထွက်ပေါ်ခဲ့ပြီး၊ ယင်းကြောင့် ရိုဟင်ဂျာအသိုင်းအဝိုင်းတစ်ရပ်လုံး အစုလိုက်အပြုံလိုက် အပြစ်ပေးခံရနိုင်သည့် အန္တရာယ် ပိုမိုမြင့်တက်လာခဲ့သည်။

လူ့အခွင့်အရေးအဖွဲ့အစည်းများနှင့် ရိုဟင်ဂျာသတင်းရင်းမြစ်များ၏ အဆိုအရ AA နှင့် ဆက်စပ်အဖွဲ့များသည် အတင်းအဓမ္မလုပ်အားပေးခိုင်းစေမှု၊ အတင်းအဓမ္မစစ်သားစုဆောင်းမှု၊ ကလေးစစ်သားအသုံးပြုမှု၊ မတရားဖမ်းဆီးမှု၊ အရပ်သားများကို လူသားဒိုင်းအဖြစ် အသုံးပြုမှု၊ သတ်ဖြတ်မှု၊ ကျေးရွာများ မီးရှို့ဖျက်ဆီးမှု၊ ဒရုန်းတိုက်ခိုက်မှုများ၊ လက်နက်ကြီးဖြင့် ပစ်ခတ်မှုများနှင့် မောင်တော၊ ဘူးသီးတောင်ဒေသများရှိ ရိုဟင်ဂျာများကို အတင်းအကျပ် နေရပ်ရွှေ့ပြောင်းစေမှုများ ကျူးလွန်ခဲ့ကြောင်း ဖော်ပြထားသည်။

အဆိုးရွားဆုံး ဖြစ်ရပ်များထဲမှ တစ်ခုမှာ ၂၀၂၄ ခုနှစ် မေလ တွင် ဘူးသီးတောင်မြို့နယ် ဟိုယာစီရီ (Hoyyar Siri) ဒေသ၌ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ရိုဟင်ဂျာသတင်းရင်းမြစ်များနှင့် လူ့အခွင့်အရေးအဖွဲ့အစည်းများ၏ အဆိုအရ AA သည် ရိုဟင်ဂျာအရပ်သား အများအပြားကို သတ်ဖြတ်ခဲ့သည်။ သေဆုံးသူအရေအတွက်မှာ ၁၇၀ မှ ၅၀၀ ကျော်အထိ ခန့်မှန်းချက်များ ကွဲပြားနေပြီး၊ အမျိုးသား၊ အမျိုးသမီးနှင့် ကလေးများ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ကျေးရွာတစ်ရွာလုံး ဖျက်ဆီးခံခဲ့ရပြီး အသက်ရှင်ကျန်ရစ်သူများကို စခန်းများသို့ ပို့ဆောင်ခဲ့ကာ ထိုနေရာများတွင်လည်း ဆက်လက်ဖိနှိပ်မှုများနှင့် လွတ်လပ်ခွင့်ကန့်သတ်မှုများ ကြုံတွေ့ခဲ့ရသည်။

၂၀၂၄ နှင့် ၂၀၂၅ ခုနှစ်များ အတွင်း မောင်တောနှင့် ဘူးသီးတောင်ဒေသများတွင် ဒရုန်းတိုက်ခိုက်မှုများ၊ ပစ်ခတ်မှုများနှင့် ရိုဟင်ဂျာကျေးရွာများ မီးရှို့ဖျက်ဆီးခံရကြောင်း သတင်းများ ထပ်မံထွက်ပေါ်ခဲ့ပြီး လူသောင်းပေါင်းများစွာ ထပ်မံထွက်ပြေးခဲ့ရသည်။

တစ်ချိန်တည်းတွင် AA သည် ARSA နှင့် အခြားရိုဟင်ဂျာလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့များကိုလည်း တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ အရပ်သားများ၏ လုံခြုံရေးအခြေအနေကို ပိုမိုဆိုးရွားစေခဲ့သည်။

Human Rights Watch, Fortify Rights နှင့် အခြားလူ့အခွင့်အရေးအဖွဲ့အစည်းများက အဆိုပါလုပ်ရပ်များအနက် အချို့ကို စစ်ရာဇဝတ်မှုများ (War Crimes) နှင့် လူသားမျိုးနွယ်အပေါ် ကျူးလွန်သော ရာဇဝတ်မှုများ (Crimes Against Humanity) ဖြစ်နိုင်ကြောင်း ဖော်ပြထားသည်။

AA က စွပ်စွဲချက်အများစုကို ငြင်းဆိုခဲ့ပြီး အချို့သော သီးခြားဖြစ်ရပ်များကိုသာ ဝန်ခံခဲ့သည်။ ၎င်းတို့က မိမိတို့၏ စစ်ဆင်ရေးများသည် လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့များကိုသာ ရည်ရွယ်ပြီး အရပ်သားများကို ပစ်မှတ်မထားကြောင်း ပြောဆိုခဲ့သည်။ သို့သော် ရရှိနိုင်သော အစီရင်ခံစာများက ရိုဟင်ဂျာအရပ်သားများသည် ယနေ့ထိ လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့များအကြား ပိတ်မိနေပြီး အစုလိုက်အပြုံလိုက် အကြမ်းဖက်မှုများကို ဆက်လက်ခံစားနေရကြောင်း ဖော်ပြနေသည်။

ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ တိုက်ပွဲများကြောင့် ၂၀၂၄–၂၀၂၅ ခုနှစ်များအတွင်း ရိုဟင်ဂျာ ၁၅၀,၀၀၀ မှ ၂၀၀,၀၀၀ အကြား ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံသို့ ထပ်မံထွက်ပြေးခဲ့ရသည်။

၁၂။ ၂၀၂၆ ခုနှစ် အလယ်ပိုင်းအခြေအနေ

၂၀၂၆ ခုနှစ် အလယ်ပိုင်း အထိ ရိုဟင်ဂျာအရေးသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အရှည်ကြာဆုံး ဒုက္ခသည်အကျပ်အတည်းများထဲမှ တစ်ခုဖြစ်နေဆဲဖြစ်ပြီး၊ အလေးအနက်ထားကာ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ရန် လိုအပ်နေသည့် လူသားချင်းစာနာထောက်ထားမှုဆိုင်ရာ အရေးပေါ်အခြေအနေတစ်ရပ်လည်း ဖြစ်နေဆဲဖြစ်သည်။

မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း ရိုဟင်ဂျာများသည် နိုင်ငံမဲ့ဘဝ၊ ပြည်တွင်းနေရပ်စွန့်ခွာရမှု၊ လွတ်လပ်စွာ သွားလာခွင့် ကန့်သတ်ခံရမှုနှင့် အမြဲတမ်း မလုံခြုံသော အခြေအနေများအောက်တွင် နေထိုင်နေရသည်။ ၎င်းတို့သည် စစ်ကောင်စီ၊ ရက္ခိုင့်တပ်တော် (AA)၊ ARSA နှင့် အခြားလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့များ၏ အကြမ်းဖက်မှုအန္တရာယ်ကို ဆက်လက်ရင်ဆိုင်နေရသည်။

ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံတွင် ရိုဟင်ဂျာတစ်သန်းကျော် သည် လူဦးရေထူထပ်သော ဒုက္ခသည်စခန်းများတွင် ရေရှည်ဖြေရှင်းချက်မရှိဘဲ နေထိုင်နေရသည်။ လူသားချင်းစာနာထောက်ထားမှု အကူအညီများ ရရှိနေသော်လည်း ပုံမှန်ဘဝတစ်ခုကို တည်ဆောက်နိုင်ခြင်း မရှိကြပေ။ အများစုသည် လွတ်လပ်စွာ အလုပ်လုပ်ခြင်း၊ အဆင့်မြင့်ပညာသင်ကြားခြင်း၊ ခရီးသွားလာခြင်းနှင့် မိမိတို့၏ အနာဂတ်ကို လွတ်လပ်စွာ စီမံနိုင်ခြင်း မရှိကြပေ။

နိုင်ငံတကာတရားမျှတမှု ရရှိရေး ကြိုးပမ်းမှုများ တိုးတက်လာသော်လည်း လက်တွေ့အကောင်အထည်ဖော်မှုမှာ အားနည်းနေဆဲဖြစ်သည်။ လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှု၊ လူသားမျိုးနွယ်အပေါ် ကျူးလွန်သော ရာဇဝတ်မှုများနှင့် စစ်ရာဇဝတ်မှုများနှင့် ပတ်သက်သော နိုင်ငံတကာတရားစွဲဆိုမှုများနှင့် စုံစမ်းစစ်ဆေးမှုများက မျှော်လင့်ချက်တစ်ရပ်ကို ပေးစွမ်းခဲ့သော်လည်း အဓိကတာဝန်ရှိသူ အများအပြားသည် ယနေ့ထိ တရားမျှတမှုကို ရှောင်လွှဲနိုင်ဆဲဖြစ်သည်။

ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှု၊ မီးလောင်မှုများ၊ ရေကြီးမှုများ၊ မြေပြိုမှုများ၊ လူကုန်ကူးမှုများ၊ ဒုတိယအကြိမ် ရွှေ့ပြောင်းမှုများနှင့် ဒုက္ခသည်စခန်းများအတွင်း လုံခြုံရေးဆိုင်ရာ ပြဿနာများက ရိုဟင်ဂျာများ၏ ဒုက္ခများကို ပိုမိုဆိုးရွားစေလျက်ရှိသည်။

မိသားစုအများအပြားသည် ဆယ်စုနှစ်များစွာကြာ နိုင်ငံသားမရှိဘဲ၊ အိမ်မရှိဘဲ၊ လုံခြုံသော အနာဂတ်မရှိဘဲ ဒုက္ခသည်ဘဝတွင် အသက်ရှင်နေကြရသည်။

၁၃။ အရင်းခံအကြောင်းရင်းများနှင့် ရေရှည်ဖြေရှင်းချက်

ရိုဟင်ဂျာတို့၏ သမိုင်းသည် အဆက်မပြတ်ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သော ဖိနှိပ်မှုများ၏ သမိုင်းဖြစ်သည်။ အာရကန်တွင် ရှေးယခင်ကတည်းက နေထိုင်ခဲ့သော သမိုင်း၊ ကိုလိုနီခေတ်အတွင်း ပဋိပက္ခများ၊ ၁၉၄၂ ခုနှစ် အကြမ်းဖက်မှု၊ ၁၉၈၂ ခုနှစ် နိုင်ငံသားဥပဒေ အပြီး နိုင်ငံသားဖြစ်ခွင့် ငြင်းပယ်ခံရမှု၊ ၁၉၇၈ နှင့် ၁၉၉၁–၁၉၉၂ စစ်ဆင်ရေးများ၊ ၂၀၁၂ လူမျိုးရေးအကြမ်းဖက်မှု၊ ၂၀၁၇ လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှု နှင့် ၂၀၂၃ ခုနှစ်နောက်ပိုင်း ရခိုင်စစ်ပွဲအတွင်း ထပ်မံဖြစ်ပွားသော အကြမ်းဖက်မှုများသည် တစ်ဆက်တည်းသော သမိုင်းစဉ်တစ်ရပ်ကို ဖော်ပြနေသည်။

ဤအကျပ်အတည်း၏ အဓိကအရင်းခံအကြောင်းရင်းများမှာ ရိုဟင်ဂျာများ၏ နိုင်ငံသားဖြစ်ခွင့် ငြင်းပယ်ခြင်း၊ လူမျိုးရေးအမျိုးသားရေးဝါဒ၊ ဘာသာရေးခွဲခြားဆက်ဆံမှု၊ စစ်တပ်၏ ပြစ်ဒဏ်ကင်းလွတ်ခွင့်နှင့် ရခိုင်ပြည်နယ်တွင် လူမျိုးအားလုံးပါဝင်နိုင်သော အုပ်ချုပ်ရေးစနစ် မရှိခြင်း တို့ဖြစ်သည်။

ထို့ကြောင့် ရေရှည်တည်တံ့သော ဖြေရှင်းချက်သည် လူသားချင်းစာနာထောက်ထားမှု အကူအညီများပေးရုံမျှဖြင့် မလုံလောက်ပေ။

တရားမျှတပြီး ရေရှည်တည်တံ့သော ဖြေရှင်းချက်တစ်ရပ်တွင် အောက်ပါအချက်များ ပါဝင်ရမည်။

• ရိုဟင်ဂျာတို့၏ လူမျိုးအမှတ်အသားနှင့် နိုင်ငံသားဖြစ်ခွင့်ကို အပြည့်အဝ အသိအမှတ်ပြုခြင်း။
• နိုင်ငံတကာအာမခံချက်များဖြင့် လုံခြုံစိတ်ချရသော၊ မိမိဆန္ဒအလျောက်၊ ဂုဏ်သိက္ခာရှိစွာ နေရပ်ပြန်နိုင်ရေး။
• ၁၉၄၂ ခုနှစ်မှ ယနေ့အထိ ကျူးလွန်ခဲ့သော ရာဇဝတ်မှုများအတွက် တာဝန်ခံမှုရှိစေရေး။
• သိမ်းယူထားသော မြေယာနှင့် ပိုင်ဆိုင်မှုများ ပြန်လည်ပေးအပ်ရေး။
• လွတ်လပ်စွာ သွားလာခွင့်၊ ပညာရေးနှင့် ကျန်းမာရေးဝန်ဆောင်မှုများကို တန်းတူရရှိရေး။
• အနာဂတ် ရခိုင်ပြည်နယ် အုပ်ချုပ်ရေးတွင် ရိုဟင်ဂျာများ အဓိပ္ပာယ်ပြည့်ဝစွာ ပါဝင်ခွင့်ရရှိရေး။

၁၉၄၂ ခုနှစ်မှ စတင်ခဲ့သော အကြမ်းဖက်မှုများ၊ စစ်ဆင်ရေးများနှင့် ယနေ့အထိ ဆက်လက်ဖြစ်ပေါ်နေသော လူ့အခွင့်အရေးချိုးဖောက်မှုများ သည် ရိုဟင်ဂျာများအတွက် ကာကွယ်စောင့်ရှောက်မှု၊ တရားမျှတမှုနှင့် ပြန်လည်သင့်မြတ်ရေးတို့ အချိန်ကြာမြင့်စွာ ပျက်ကွက်ခဲ့ကြောင်း ထင်ရှားစေသည်။

ထို့ကြောင့် ရိုဟင်ဂျာတို့၏ သမိုင်းသည် ထွက်ပြေးရခြင်းနှင့် ဖိနှိပ်ခံရခြင်း၏ သမိုင်းသာမက၊ မိမိတို့၏ မွေးရပ်မြေအပေါ် ပိုင်ဆိုင်မှု၊ ရှင်သန်ရပ်တည်နိုင်မှု၊ ကြံ့ကြံ့ခံနိုင်မှုနှင့် တရားမျှတမှုအတွက် မရပ်မနား တောင်းဆိုနေသည့် သမိုင်းလည်း ဖြစ်သည်။

ရင်းမြစ်များနှင့် ထပ်မံဖတ်ရှုရန်

ဤအစီရင်ခံစာသည် သမိုင်းသုတေသနများ၊ ကုလသမဂ္ဂအစီရင်ခံစာများ၊ Human Rights Watch၊ Fortify Rights၊ Médecins Sans Frontières (MSF)၊ UNHCR၊ ပညာရေးဆိုင်ရာ စာတမ်းများနှင့် ၂၀၂၆ ခုနှစ်အထိ ဖြစ်ပေါ်တိုးတက်မှုများကို အခြေခံထားသည်။ အခြေအနေသည် အမြဲပြောင်းလဲနေပြီး ပဋိပက္ခဆက်လက်ဖြစ်ပွားနေသဖြင့် သေဆုံးသူအရေအတွက်နှင့် အခြားကိန်းဂဏန်းများသည် ရင်းမြစ်အလိုက် ကွာခြားနိုင်သည်။ ထုတ်ဝေရာတွင် သီးခြားကိန်းဂဏန်းများနှင့် ဖြစ်ရပ်များကို အောက်ခြေမှတ်စုများ သို့မဟုတ် သီးခြားရင်းမြစ်စာမျက်နှာဖြင့် အထောက်အထားပြုသင့်သည်။

သမိုင်းရင်းမြစ်များ

• Francis Buchanan (1799), A Comparative Vocabulary of Some of the Languages Spoken in the Burma Empire
• 1825 Map of Mrauk-U (Arakan) — Wikimedia Commons
• British Museum — Print and Book Illustration of the Capital of Arakan
• Network Myanmar — မြောက်ဦးနှင့် အာရကန်ဆိုင်ရာ သမိုင်းနောက်ခံစာတမ်းများ
• TourHQ — မြောက်ဦးနှင့် Santikan (Shindhikhan) ဗလီဆိုင်ရာ သမိုင်းနောက်ခံ
• Burma Library — 1872 Census Extract on Arakan
• Rohingya Project — Rohingya Historical Archive Pilot Report

ရင်းမြစ်နှင့် အယ်ဒီတာမှတ်ချက်

ဤဆောင်းပါးကို နော်ဝေနိုင်ငံရှိ ရိုဟင်ဂျာအသိုင်းအဝိုင်း (RCN) ၏ သမိုင်းသုတေသနမှ ပြန်လည်ပြုစုထားသည်။ သမိုင်းပညာရပ်ဆိုင်ရာ လေ့လာချက်များ၊ ကုလသမဂ္ဂအစီရင်ခံစာများ၊ လူ့အခွင့်အရေးအဖွဲ့အစည်းများ၏ မှတ်တမ်းများနှင့် ၂၀၂၆ ခုနှစ်အထိ ဖြစ်ပေါ်တိုးတက်မှုများကို အခြေခံထားသည်။ ဆက်လက်ဖြစ်ပွားနေသော ပဋိပက္ခနှင့် သုတေသနနည်းလမ်းကွာခြားမှုများကြောင့် လူဦးရေနှင့် သေဆုံးသူခန့်မှန်းချက်များသည် ရင်းမြစ်အလိုက် ကွာခြားနိုင်သည်။