နှိပ်စက်ညှဉ်းပန်းမှုဆိုင်ရာ အခြားကာလများ

1948–1962

ဗမာနိုင်ငံလွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက် ရိုဟင်ဂျာများ ပုံမှန်အခွင့်အရေးများ ရရှိခဲ့ခြင်း

ဗမာနိုင်ငံသည် ၁၉၄၈ ခုနှစ်တွင် လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက် ကာလတစ်ခုအတွင်း ရိုဟင်ဂျာများသည် နိုင်ငံရှိ အခြားတိုင်းရင်းသားအုပ်စုများနှင့် တန်းတူ ပုံမှန်အရပ်ဘက်နှင့် နိုင်ငံရေးအခွင့်အရေးများ ရရှိခဲ့ကြသည်။ ခွဲခြားဆက်ဆံမှု လုံးဝမရှိခဲ့ခြင်းမဟုတ်ဘဲ အာရကန်သည် ဒုတိယကမ္ဘာစစ်၏ နောက်ဆက်တွဲ၊ မတည်ငြိမ်မှုနှင့် လူမှုအသိုင်းအဝိုင်းများအကြား တင်းမာမှုများဖြင့် ဆက်လက်သက်ရောက်နေခဲ့သည်။ သို့သော် ထိုအချိန်တွင် ရိုဟင်ဂျာများကို နိုင်ငံတော်မှ အပြည့်အဝဖယ်ထုတ်ထားခြင်း မရှိခဲ့ကြောင်း သမိုင်းက ပြသသည်။ ၎င်းတို့သည် ရွေးကောက်ပွဲတွင် မဲပေးနိုင်ခြင်း၊ နိုင်ငံရေးဘဝတွင် ပါဝင်နိုင်ခြင်းနှင့် မိမိတို့၏ ကိုယ်စားလှယ်များကို လွှတ်တော်သို့ ရွေးချယ်နိုင်ခြင်း ရှိခဲ့သည်။

လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက် အာရကန်မြောက်ပိုင်းမှ ရိုဟင်ဂျာခေါင်းဆောင်များနှင့် မွတ်စလင်ကိုယ်စားလှယ်အများအပြားသည် ဗမာနိုင်ငံလွှတ်တော်သို့ ရွေးချယ်ခံခဲ့ကြသည်။ ယင်းသည် ရိုဟင်ဂျာများသည် တစ်ချိန်က နိုင်ငံ၏ နိုင်ငံရေးစနစ်အတွင်း အသိအမှတ်ပြုထားသော နေရာတစ်ခု ရှိခဲ့ကြောင်း ပြသသည့် အရေးကြီးသော သမိုင်းအထောက်အထားဖြစ်သည်။ အထင်ရှားဆုံးများထဲတွင် ဘူးသီးတောင်မှ Sultan Mahmud ပါဝင်ပြီး လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်အဖြစ် ရွေးချယ်ခံရကာ နောက်ပိုင်း ဦးနုအစိုးရတွင် ဝန်ကြီးရာထူး ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ရိုဟင်ဂျာတစ်ဦးသည် ဗမာအစိုးရတွင် လွှတ်တော်အမတ်နှင့် ဝန်ကြီး ဖြစ်လာနိုင်ခဲ့ခြင်းက လွတ်လပ်ရေးရပြီးအစောပိုင်းကာလတွင် ရိုဟင်ဂျာများကို တရားမဝင်နိုင်ငံခြားသားများအဖြစ် မယူဆခဲ့ကြောင်း ရှင်းလင်းစွာ ပြသသည်။

ဗမာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံးသမ္မတနှင့် ရှမ်းတိုင်းရင်းသားခေါင်းဆောင်ဖြစ်သူ Sao Shwe Thaik သည်လည်း အာရကန်ရှိ မွတ်စလင်များကို ဗမာနိုင်ငံ၏ မူလတိုင်းရင်းသားများ၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုအဖြစ် အသိအမှတ်ပြုခဲ့သည်ဟု ဆိုကြသည်။ အာရကန်ရှိ မွတ်စလင်များကို ဗမာနိုင်ငံ၏ မူလတိုင်းရင်းသားအုပ်စုတစ်ခုအဖြစ် မသတ်မှတ်နိုင်ပါက ရှမ်းနှင့် အခြားတိုင်းရင်းသားများကိုလည်း မူလတိုင်းရင်းသားဟု မသတ်မှတ်နိုင်ကြောင်း သူက ပြောခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။ ဤပြောကြားချက်သည် လွတ်လပ်ရေးအစောပိုင်းကာလ ဗဟိုခေါင်းဆောင်များက ရိုဟင်ဂျာတို့၏ ဗမာနိုင်ငံနှင့် သက်ဆိုင်မှုကို အသိအမှတ်ပြုခဲ့ကြောင်း ပြသသောကြောင့် အရေးကြီးသည်။ ယင်းသည် ရိုဟင်ဂျာများကို အာရကန်နှင့် သမိုင်းဆိုင်ရာဆက်နွယ်မှုမရှိသည့် နိုင်ငံခြားရွှေ့ပြောင်းသူများအဖြစ် ဖော်ပြသော နောက်ပိုင်းဝါဒဖြန့်မှုနှင့် လုံးဝဆန့်ကျင်သည်။

ရိုဟင်ဂျာများတွင် ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဘာသာစကားဆိုင်ရာ အခွင့်အရေးများလည်း ရှိခဲ့သည်။ ယခင်က Burma Broadcasting Service ၏ ရေဒီယိုထုတ်လွှင့်မှုများတွင် ရိုဟင်ဂျာဘာသာစကားကို အသုံးပြုခဲ့သည်။ ယင်းသည် ရိုဟင်ဂျာဘာသာစကားနှင့် အထောက်အထားကို အများပြည်သူရှေ့ အသိအမှတ်ပြုမှုဖြစ်သည်။ လူမျိုးတစ်မျိုး၏ ဘာသာစကားသည် နိုင်ငံပိုင်မီဒီယာတွင် နေရာရရှိခြင်းက နိုင်ငံတော်သည် တစ်ချိန်က ထိုလူမျိုးကို နိုင်ငံ၏ မတူကွဲပြားမှု၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုအဖြစ် လက်ခံခဲ့ကြောင်း ပြသသည်။ ရိုဟင်ဂျာများအတွက် ယင်းသည် ၎င်းတို့၏အထောက်အထားကို တစ်ချိန်က လူထုဘဝတွင် မြင်သာစွာ အသိအမှတ်ပြုခဲ့ကြောင်း အားကောင်းသော သမိုင်းအထောက်အထားဖြစ်သည်။

နောက်ထပ်အရေးကြီးသော ဥပမာတစ်ခုမှာ ၁၉၆၁ ခုနှစ်တွင် မေယုနယ်ခြားခရိုင်ကို တည်ထောင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ဤဒေသတွင် အာရကန်မြောက်ပိုင်းရှိ ရိုဟင်ဂျာအများစု နေထိုင်ရာ မောင်တော၊ ဘူးသီးတောင်နှင့် ရသေ့တောင်၏ အစိတ်အပိုင်းများ အဓိကပါဝင်သည်။ ယင်းဒေသကို ရန်ကုန်ရှိ ဗဟိုအစိုးရက တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ရိုဟင်ဂျာများအတွက် ယင်းသည် အာရကန်မြောက်ပိုင်းရှိ ၎င်းတို့၏တည်ရှိမှုနှင့် ထူးခြားသောအခြေအနေကို အုပ်ချုပ်ရေးအရ အသိအမှတ်ပြုခြင်းတစ်မျိုး ဖြစ်သည်။

1962

စစ်အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် တိုးပွားလာသော ဖယ်ထုတ်မှု

ဗိုလ်ချုပ်နေဝင်း၏ ၁၉၆၂ စစ်တပ်အာဏာသိမ်းမှုနောက် ရိုဟင်ဂျာလူမျိုး၏ အခြေအနေသည် အလွန်ပြောင်းလဲသွားခဲ့သည်။ နိုင်ငံရေးကိုယ်စားပြုမှု၊ မဲပေးခွင့်၊ အများပြည်သူရာထူး၊ ရိုဟင်ဂျာဘာသာ ရေဒီယိုထုတ်လွှင့်မှုနှင့် အုပ်ချုပ်ရေးအသိအမှတ်ပြုမှုတို့ ရှိခဲ့သည့် ၁၉၄၈ မှ ၁၉၆၂ အထိ ဒီမိုကရေစီကာလကို လျင်မြန်စွာ ဖျက်သိမ်းခဲ့သည်။ စစ်အစိုးရသည် အာဏာရှင်ဆန်သော၊ အမျိုးသားရေးဝါဒီနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာသြဇာလွှမ်းမိုးသော မူဝါဒများ ချမှတ်ကာ လူနည်းစုများ၊ အထူးသဖြင့် ရခိုင်ရှိ မွတ်စလင်များကို တဖြည်းဖြည်း အစွန်းရောက်ဖယ်ထုတ်ခဲ့သည်။

အစိုးရက ရိုဟင်ဂျာအဖွဲ့အစည်းများနှင့် လူမှုရေး၊ နိုင်ငံရေးဖွဲ့စည်းပုံများကို ဖျက်သိမ်းခဲ့သည်။ “စစ်ဆေးခြင်း” ဟု အကြောင်းပြကာ မှတ်ပုံတင်ကတ်များ သိမ်းဆည်းခြင်း သို့မဟုတ် သက်တမ်းမတိုးပေးခြင်းကြောင့် လူအများအပြား နိုင်ငံသားဖြစ်ကြောင်း အထောက်အထား ဆုံးရှုံးခဲ့ရသည်။ သွားလာမှု၊ ပညာရေး၊ အစိုးရဝန်ထမ်းအလုပ်နှင့် ပစ္စည်းပိုင်ဆိုင်ခွင့်တို့အပေါ် ကန့်သတ်ချက်များ ချမှတ်ခဲ့သည်။ ရိုဟင်ဂျာများကို ဗမာနိုင်ငံ၏ မခွဲမခွာအစိတ်အပိုင်းအဖြစ်မဟုတ်ဘဲ “နိုင်ငံခြားသား” သို့မဟုတ် “ဘင်္ဂါလီရွှေ့ပြောင်းသူ” အဖြစ် ပိုမိုဖော်ပြလာခဲ့သည်။ ၁၉၇၄ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေက ရိုဟင်ဂျာအများအပြားကို နိုင်ငံသားဖြစ်ခွင့်မှ ဖယ်ထုတ်ခြင်းဖြင့် ဤလမ်းကြောင်းကို ပိုမိုခိုင်မာစေခဲ့သည်။ ဤဖြစ်စဉ်သည် ရုတ်တရက်မဟုတ်ဘဲ ၎င်းတို့၏ သမိုင်းဆိုင်ရာသက်ဆိုင်မှုနှင့် အခွင့်အရေးများကို ပျက်ပြားစေရန် စနစ်တကျ ချမှတ်ထားသော နိုင်ငံရေးမဟာဗျူဟာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ အသိအမှတ်ပြုနိုင်ငံသားများဖြစ်ရာမှ လက်တွေ့တွင် တဖြည်းဖြည်း နိုင်ငံမဲ့ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ခံခဲ့ရသည်။

1982

နိုင်ငံသားဥပဒေ

၁၉၈၂ နိုင်ငံသားဥပဒေသည် ရိုဟင်ဂျာလူမျိုးကို ဗမာ/မြန်မာနိုင်ငံမှ စနစ်တကျဖယ်ထုတ်ရာတွင် အဆုံးအဖြတ်ပေးသော ဥပဒေကိရိယာများထဲမှ တစ်ခုဖြစ်လာခဲ့သည်။ ဤဥပဒေမတိုင်မီ ရိုဟင်ဂျာများသည် ဆယ်စုနှစ်များစွာ နိုင်ငံ၏ နိုင်ငံရေးနှင့် လူထုဘဝတွင် ပါဝင်ခဲ့ကြသည်။ မဲပေးခွင့်၊ မိမိတို့၏ လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်များ၊ အများပြည်သူရာထူးများနှင့် ရိုဟင်ဂျာဘာသာ ရေဒီယိုထုတ်လွှင့်မှုအပါအဝင် နိုင်ငံတော်၏ အသိအမှတ်ပြုမှု ရှိခဲ့သည်။ ၁၉၈၂ ဥပဒေက အပြည့်အဝနိုင်ငံသားဖြစ်ခွင့်ကို ဗြိတိသျှကိုလိုနီခေတ်မတိုင်မီ နိုင်ငံအတွင်း နေထိုင်ခဲ့သည်ဟု နိုင်ငံတော်က သတ်မှတ်သော “တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများ” တွင် ပါဝင်မှုနှင့် ချိတ်ဆက်ခြင်းဖြင့် ဤအခြေအနေကို အခြေခံကျကျ ပြောင်းလဲခဲ့သည်။

ဤဥပဒေ၏ နိုင်ငံရေးဗိသုကာမှာ ဗိုလ်ချုပ်နေဝင်းနှင့် ၎င်း၏ စစ်တပ်တစ်ပါတီအစိုးရဖြစ်သည်။ နေဝင်းအုပ်ချုပ်မှုတွင် ဗမာအမျိုးသားရေးဝါဒ၊ တောင်အာရှနှင့် တရုတ်နွယ်ဖွားများအပေါ် မယုံကြည်မှုနှင့် မည်သူက နိုင်ငံတော်နှင့် သက်ဆိုင်နိုင်သည်ကို ထိန်းချုပ်လိုမှု ထင်ရှားခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ဥပဒေသည် အုပ်ချုပ်ရေးစာရွက်စာတမ်းသာမက မည်သူက နိုင်ငံနှင့်သက်ဆိုင်ပြီး မည်သူကို နိုင်ငံခြားသားအဖြစ် ဆက်ဆံမည်ကို သတ်မှတ်သည့် အယူဝါဒကိရိယာဖြစ်သည်။ ဥပဒေဆိုင်ရာလုပ်ငန်းကို စစ်အစိုးရအောက် နိုင်ငံပိုင်အဖွဲ့များက ဆောင်ရွက်ခဲ့သော်လည်း နိုင်ငံရေးဦးတည်ချက်မှာ နေဝင်းအစိုးရမှ လာသည်။

ရခိုင်အမျိုးသားရေးဝါဒီများကလည်း ရိုဟင်ဂျာအရေးနှင့် ပတ်သက်သော နိုင်ငံရေးပတ်ဝန်းကျင်ကို ပုံဖော်ရာတွင် အရေးကြီးသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ရိုဟင်ဂျာများသည် အာရကန်တွင် ရှည်လျားသော သမိုင်းတည်ရှိမှုရှိသော်လည်း ရခိုင်အမျိုးသားရေးအသိုင်းအဝိုင်းများက ၎င်းတို့ကို ဘင်္ဂလားမှ တရားမဝင်ရွှေ့ပြောင်းသူများအဖြစ် နှစ်ပေါင်းများစွာ ဖော်ပြခဲ့သည်။ ဥပဒေတွင် ပိုမိုကျယ်ပြန့်သော သမိုင်းဝင် “Arakanese” အစား “Rakhine” ကို အသုံးပြုခြင်းက ရိုဟင်ဂျာမွတ်စလင်များကို အာရကန်သမိုင်းနှင့် ဗမာနိုင်ငံသားအသိုင်းအဝိုင်းမှ ဖယ်ထုတ်ရန် အထောက်အကူပြုခဲ့ကြောင်း ရိုဟင်ဂျာခေါင်းဆောင်နှင့် အခွင့်အရေးလှုပ်ရှားသူများက ထောက်ပြခဲ့ကြသည်။ ဤနည်းဖြင့် ရခိုင်အမျိုးသားရေးဝါဒဖြန့်မှုနှင့် နေဝင်း၏ ဗမာစစ်အမျိုးသားရေးဝါဒတို့ ပေါင်းစည်းကာ ရိုဟင်ဂျာများကို ဥပဒေရေးရာအခွင့်အရေးမဲ့စေသော မူဝါဒဖြစ်လာခဲ့သည်။

နိုင်ငံသားဥပဒေ၏ အကျိုးဆက်သည် ကပ်ဘေးဆန်ခဲ့သည်။ ရိုဟင်ဂျာများကို တဖြည်းဖြည်း နိုင်ငံမဲ့ဖြစ်စေပြီး နိုင်ငံသားများ ပုံမှန်ရရှိသည့် ကာကွယ်မှု ဆုံးရှုံးစေခဲ့သည်။ နိုင်ငံသားဖြစ်ခွင့်မရှိသဖြင့် ပြင်းထန်သော သွားလာခွင့်ကန့်သတ်မှု၊ ပညာရေး၊ ကျန်းမာရေးနှင့် အလုပ်အကိုင် အကန့်အသတ်များ၊ လက်ထပ်မှု၊ မိသားစုဘဝနှင့် မွေးဖွားမှုအပေါ် တိုးပွားလာသော ထိန်းချုပ်မှုများ ရင်ဆိုင်ခဲ့ရသည်။ လူအများအပြားသည် ခွင့်ပြုချက်မရှိဘဲ ကျေးရွာတစ်ရွာမှ တစ်ရွာသို့ မသွားနိုင်ခဲ့ကြပါ။ လွတ်လပ်စွာ ပညာသင်ယူခြင်း၊ ပစ္စည်းပိုင်ဆိုင်ခြင်း၊ အစိုးရရာထူးထမ်းဆောင်ခြင်းနှင့် နိုင်ငံရေးဘဝတွင် အပြည့်အဝပါဝင်ခြင်း မပြုနိုင်ခဲ့ကြပါ။

ဥပဒေက မျိုးဆက်များတစ်လျှောက် နိုင်ငံမဲ့ဖြစ်မှုကိုလည်း ဖန်တီးခဲ့သည်။ နိုင်ငံမဲ့မိဘများမှ မွေးဖွားသောကလေးများသည်လည်း နိုင်ငံမဲ့ဖြစ်လာသဖြင့် ခွဲခြားဆက်ဆံမှုကို မျိုးဆက်တစ်ခုမှ နောက်မျိုးဆက်သို့ အမွေဆက်ခံစေခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် နိုင်ငံသားဥပဒေသည် ဥပဒေတစ်ခုသာမက ရိုဟင်ဂျာတို့၏ အထောက်အထား၊ အခွင့်အရေးနှင့် မိမိတို့၏အမိမြေရှိ အနာဂတ်ကို ဖျက်ဆီးသော ယန္တရားဖြစ်လာခဲ့သည်။

၁၉၈၂ နောက်ပိုင်း ဥပဒေကို နိုင်ငံသားစိစစ်မှု၊ မှတ်ပုံတင်ကတ်နှင့် နောက်ပိုင်း National Verification Card ကဲ့သို့ အခြားအုပ်ချုပ်ရေးနည်းလမ်းများနှင့် ပေါင်းစပ်အသုံးပြုခဲ့သည်။ ဤစနစ်များက ရိုဟင်ဂျာများကို ရိုဟင်ဂျာအဖြစ်နှင့် အာရကန်နှင့် သမိုင်းဆိုင်ရာဆက်နွယ်မှုရှိသော လူမျိုးအဖြစ် အသိအမှတ်ပြုမည့်အစား “နိုင်ငံခြားသား” သို့မဟုတ် “ဘင်္ဂါလီ” အထောက်အထားကို လက်ခံရန် ဖိအားပေးခဲ့သည်။ ဤသို့ဖြင့် ဥပဒေသည် နောက်ထပ်ခွဲခြားဆက်ဆံမှု၊ နေရပ်စွန့်ခွာမှု၊ ခွဲခြားနေထိုင်စေမှုနှင့် နောက်ဆုံးတွင် ရိုဟင်ဂျာများအပေါ် ကျူးလွန်ခဲ့သော ပြင်းထန်သောရာဇဝတ်မှုများအတွက် အခြေခံဖြစ်လာခဲ့သည်။

ထို့ကြောင့် ၁၉၈၂ နိုင်ငံသားဥပဒေသည် ခေတ်သစ်ရိုဟင်ဂျာသမိုင်းတွင် ဗဟိုအလှည့်အပြောင်းတစ်ခုဖြစ်သည်။ ယင်းက ရိုဟင်ဂျာများကို နိုင်ငံမဲ့ဖြစ်စေရုံသာမက ၎င်းတို့၏ အထောက်အထား၊ သမိုင်း၊ အခွင့်အရေးနှင့် သက်ဆိုင်မှုကို ငြင်းပယ်သည့် ပိုမိုကျယ်ပြန့်သော နိုင်ငံရေးလှုပ်ရှားမှုကို ဥပဒေပြုခွင့်ပေးခဲ့သည်။ အာဏာပိုင်များကို ခွဲခြားဆက်ဆံမှုဆောင်ရွက်ရန် ဥပဒေစကားလုံးများ ပေးခဲ့ပြီး ရခိုင်နှင့် ဗမာအမျိုးသားရေးဝါဒီများကို ရိုဟင်ဂျာများအား မိမိတို့နိုင်ငံတွင် နိုင်ငံခြားသားများအဖြစ် ဖော်ပြရန် နိုင်ငံရေးကိရိယာ ပေးခဲ့သည်။

2014–2015

အမည်ပိတ်ပင်မှု၊ ရွေးကောက်ပွဲမှ ဖယ်ထုတ်မှုနှင့် လှေစီးဒုက္ခသည်များ

၂၀၁၄–၂၀၁၅ ကာလသည် ရိုဟင်ဂျာဖိနှိပ်မှု၏ အလွန်ပြင်းထန်သော အဆင့်သစ်ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၂ အကြမ်းဖက်မှုနောက် သောင်းနှင့်ချီသော ရိုဟင်ဂျာများသည် လူမဆန်သောအခြေအနေရှိ ပိတ်ထားသည့် IDP စခန်းများတွင် နေထိုင်ပြီး သွားလာမှု၊ အလုပ်၊ ပညာရေး၊ ကျန်းမာရေးနှင့် အိမ်ပြန်ခွင့် ဆုံးရှုံးခဲ့သည်။ အကျပ်အတည်းဖြေရှင်းမည့်အစား အာဏာပိုင်များက ၂၀၁၄ နှင့် ၂၀၁၅ တွင် ရိုဟင်ဂျာများကို နိုင်ငံ၏ ဥပဒေ၊ နိုင်ငံရေးနှင့် အမျိုးသားအသိုင်းအဝိုင်းမှ ပိုမိုဖယ်ရှားသည့် မူဝါဒများ ချမှတ်ခဲ့သည်။

အထင်ရှားဆုံးဥပမာမှာ နိုင်ငံတကာအကူအညီဖြင့် ဆောင်ရွက်သော ဆယ်စုနှစ်များအတွင်း ပထမဆုံးတစ်နိုင်ငံလုံး သန်းခေါင်စာရင်းဖြစ်သည့် ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းဖြစ်သည်။ ရိုဟင်ဂျာများက မိမိတို့တည်ရှိမှုကို မြင်သာပြီး မှတ်တမ်းတင်နိုင်မည်ဟု မျှော်လင့်ခဲ့သည်။ သို့သော် စာရင်းမကောက်မီ အာဏာပိုင်များက “ရိုဟင်ဂျာ” ဟု မှတ်ပုံတင်ခွင့်မပြုဘဲ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်မှ နိုင်ငံခြားသားများအဖြစ် ဖော်ပြရာတွင် အသုံးပြုသော “ဘင်္ဂါလီ” ဟု မှတ်ပုံတင်ရန် ဖိအားပေးခဲ့သည်။

ယင်းသည် အမည်ကိစ္စသာမဟုတ်ပါ။ “ရိုဟင်ဂျာ” အမည်ကို ငြင်းပယ်ခြင်းသည် အထောက်အထား၊ သမိုင်းနှင့် အာရကန်နှင့် သက်ဆိုင်မှုအပေါ် တိုက်ရိုက်တိုက်ခိုက်မှုဖြစ်သည်။ နိုင်ငံတော်က လူမျိုးတစ်မျိုးကို မိမိတို့အမည် အသုံးမပြုစေပါက အခွင့်အရေး၊ နိုင်ငံသားဖြစ်ခွင့်နှင့် နိုင်ငံရေးတည်ရှိမှုကို ငြင်းပယ်ရန် ပိုမိုလွယ်ကူသည်။ ထို့ကြောင့် ၂၀၁၄ အမည်ပိတ်ပင်မှုကို ရိုဟင်ဂျာအထောက်အထား ဖျက်သိမ်းပြီး “ဘင်္ဂါလီ” ဟူသော အပြင်လူအမျိုးအစားထဲ အတင်းထည့်သည့် မူဝါဒ၏ အစိတ်အပိုင်းဟု မြင်ခဲ့ကြသည်။

ရခိုင်တွင် ခွဲခြားထားမှု ဆက်ရှိခဲ့သည်။ ၂၀၁၂ နောက် နေရပ်စွန့်ခွာသူများ အိမ်ပြန်ခွင့်မရဘဲ အထူးသဖြင့် စစ်တွေ/အာကျာပ်အနီး ပြည့်ကျပ်၊ သီးခြားစခန်းများတွင် နေခဲ့ကြသည်။ ယာယီဟုဆိုသော်လည်း စခန်းများသည် ပွင့်လင်းအကျဉ်းထောင်ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ခရီးသွားရန် ခွင့်ပြုချက်လို၊ ဆေးရုံမရောက်နိုင်၊ ကလေးများ ကျောင်းပျက်ပြီး မိသားစုများ လူသားချင်းစာနာမှုအကူအညီကို အပြည့်အဝမှီခိုခဲ့ရသည်။ ပြန်လည်တည်ဆောက်ပြီး ပြန်ခွင့်အစား ပိုမိုထိန်းချုပ်၊ မှတ်ပုံတင်နှင့် အတင်းအကျပ်ပြုမှုကို ရင်ဆိုင်ခဲ့သည်။

၂၀၁၅ တွင် ရိုဟင်ဂျာနိုင်ငံရေးအခွင့်အရေးများ လုံးဝနီးပါး ဖယ်ရှားခံခဲ့ရသည်။ ယခင်က အများအပြားတွင် “white card” ယာယီအထောက်အထားကတ်များရှိပြီး ၂၀၁၀ အပါအဝင် ယခင်ရွေးကောက်ပွဲများတွင် မဲပေးနိုင်ခဲ့သည်။ သမ္မတသိန်းစိန်အစိုးရက ၂၀၁၅ တွင် ကတ်များပယ်ဖျက်သဖြင့် ရိုဟင်ဂျာ သိန်းနှင့်ချီသည် နိုဝင်ဘာရွေးကောက်ပွဲတွင် မဲပေးခွင့် ဆုံးရှုံးခဲ့သည်။

ဤရွေးကောက်ပွဲဖယ်ထုတ်မှုသည် အလွန်ပြင်းထန်သည်။ ယခင်က ရိုဟင်ဂျာလွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်များရှိပြီး နိုင်ငံရေးဘဝတွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၅ တွင် မဲပေးခွင့်သာမက ကိုယ်စားလှယ်လောင်းဖြစ်ခွင့်ပါ ဆုံးရှုံးခဲ့သည်။ မွတ်စလင်နှင့် ရိုဟင်ဂျာကိုယ်စားလှယ်လောင်းများကို နိုင်ငံသားနှင့် စာရွက်စာတမ်းအကြောင်းပြချက်ဖြင့် ပယ်ချခဲ့သည်။ နိုင်ငံတကာက ဒီမိုကရေစီသို့ ခြေလှမ်းဟု ချီးကျူးသော ရွေးကောက်ပွဲ၌ပင် ရိုဟင်ဂျာများကို နိုင်ငံရေးအရ မမြင်ရအောင် စနစ်တကျဖယ်ထုတ်ခဲ့သည်။

ဤကာလတွင် လှေစီးဒုက္ခသည်များ အလွန်တိုးလာခဲ့သည်။ ရိုဟင်ဂျာအများက အာရကန်တွင် အနာဂတ်မမြင်တော့ပါ။ နိုင်ငံမဲ့၊ အကျဉ်းချထား၊ သွားလာခွင့်မဲ့ပြီး နေ့စဉ်အရှက်ရမှုနှင့် ကြောက်ရွံ့မှု ရင်ဆိုင်ခဲ့ရသည်။ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်ရှိ ဒုက္ခသည်အခြေအနေလည်း ခက်ခဲပြီး လုံခြုံရာသို့ တရားဝင်လမ်းမရှိသဖြင့် ထောင်ပေါင်းများစွာသည် မလေးရှား၊ ထိုင်း သို့မဟုတ် အင်ဒိုနီးရှားသို့ ဦးတည်ကာ ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်နှင့် အန်ဒမန်ပင်လယ်ကို အန္တရာယ်ရှိစွာ ဖြတ်သန်းခဲ့ကြသည်။

လှေစီးဒုက္ခသည်အများအပြားသည် လူမှောင်ခိုနှင့် လူကုန်ကူးသူများလက်ထဲ ကျရောက်ခဲ့သည်။ ပြည့်ကျပ်သောလှေများတွင် ထည့်သွင်းခံရပြီး ဆာလောင်မှု၊ အကြမ်းဖက်မှု၊ ညှဉ်းပန်းမှုနှင့် ငွေညှစ်မှု ရင်ဆိုင်ခဲ့ရသည်။ မိသားစုများက ဆွေမျိုးများလွတ်ရန် ရွေးနုတ်ငွေပေးခဲ့ရသည်။ အချို့ကို ထိုင်း–မလေးရှားနယ်စပ် တောစခန်းများတွင် ထိန်းသိမ်းရာ ရောဂါ၊ ညှဉ်းပန်းမှုနှင့် ဆာလောင်မှုကြောင့် အများအပြား သေဆုံးခဲ့သည်။ ၂၀၁၅ တွင် ထိုင်းလူကုန်ကူးစခန်းများ၌ အစုလိုက်သင်္ချိုင်းများ တွေ့ရှိခြင်းက ရိုဟင်ဂျာထွက်ပြေးမှု၏ ရက်စက်သောအဖြစ်မှန်ကို ဖော်ထုတ်ခဲ့သည်။

၂၀၁၅ လှေကပ်ဘေးသည် ရိုဟင်ဂျာတို့၏ မျှော်လင့်ချက်မဲ့မှုကို နိုင်ငံတကာသင်္ကေတဖြစ်စေခဲ့သည်။ လူမှောင်ခိုများက လှေများစွန့်ပစ်ပြီး ဒေသနိုင်ငံများက ကမ်းတက်ခွင့်မပေးသဖြင့် ထောင်ပေါင်းများစွာ ပင်လယ်တွင် ပိတ်မိခဲ့သည်။ ထိုင်း၊ မလေးရှားနှင့် အင်ဒိုနီးရှားကို လှေများပြန်တွန်းခြင်း သို့မဟုတ် လုံခြုံသောဆိပ်ကမ်းငြင်းပယ်ခြင်းအတွက် ဝေဖန်ခဲ့သည်။ ရိုဟင်ဂျာအများ ပင်လယ်တွင် သေဆုံးပြီး အခြားသူများသည် ရက် သို့မဟုတ် ရက်သတ္တပတ်များ အစားအစာနှင့် ရေမလုံလောက်ဘဲ နောက်မှ ကယ်တင်ခံခဲ့ရသည်။

ထို့ကြောင့် ၂၀၁၄–၂၀၁၅ ဖိနှိပ်မှုသည် တိုက်ရိုက်အကြမ်းဖက်မှုသာမက အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် နိုင်ငံရေးနည်းလမ်းများဖြင့် လုပ်ဆောင်ကြောင်း ပြသသည်။ သန်းခေါင်စာရင်းတွင် အမည်ငြင်းပယ်ပြီးနောက် မဲပေးခွင့်နှင့် နိုင်ငံရေးပါဝင်မှု ပယ်ဖျက်ခဲ့သည်။ စခန်းများတွင် ထိန်းသိမ်းပြီး ပုံမှန်ဘဝငြင်းပယ်ခဲ့ရာ ထွက်ပြေးသူများသည် လူကုန်ကူးမှု၊ ပင်လယ်သေဆုံးမှုနှင့် ဒေသနိုင်ငံများ၏ ပြန်တွန်းမှုခံခဲ့ရသည်။

ဤကာလက ၂၀၁၆ နှင့် ၂၀၁၇ ပိုမိုကြီးမားသော ကပ်ဘေးအတွက် အခြေခံခင်းခဲ့သည်။ ရိုဟင်ဂျာများကို ပထမ နိုင်ငံမဲ့ဖြစ်စေ၊ ထို့နောက် ခွဲခြား၊ နိုင်ငံရေးမှ ဖယ်ထုတ်ပြီး နောက်ဆုံး ပင်လယ်သို့ သို့မဟုတ် စခန်းများထဲ တွန်းပို့ခဲ့သည်။ ၂၀၁၄–၂၀၁၅ သည် သီးခြားကာလမဟုတ်ဘဲ ရိုဟင်ဂျာများကို မမြင်ရ၊ အခွင့်အရေးမဲ့နှင့် မိမိတို့အမိမြေတွင် နိုင်ငံခြားသားဖြစ်စေရန် စနစ်တကျလုပ်ဆောင်မှု၏ အဆုံးအဖြတ်ပေးသောအဆင့်ဖြစ်သည်။

သန်းခေါင်စာရင်းတွင် ရိုဟင်ဂျာဟု သတ်မှတ်ခွင့်ငြင်းပယ်ခံရပြီး နိုင်ငံရေးအခွင့်အရေးများ ဆုံးရှုံးခဲ့သည်။ တစ်ချိန်တည်းတွင် လူအများသည် ထိုင်း၊ မလေးရှားနှင့် အင်ဒိုနီးရှားသို့ ပင်လယ်မှ ထွက်ပြေးခဲ့ကြသည်။

2019–2020

နိုင်ငံတကာတရားရေးလုပ်ငန်းစဉ်များ

၂၀၁၇ လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်ရေးစစ်ဆင်မှုနောက် မြန်မာနိုင်ငံကို တာဝန်ခံစေရန် နိုင်ငံတကာဖိအား တိုးလာခဲ့သည်။ ပထမဆုံးအကြိမ် ရိုဟင်ဂျာအမှုသည် အရေးကြီးဆုံး နိုင်ငံတကာတရားရေးအဖွဲ့များသို့ ရောက်ရှိပြီး ရာဇဝတ်မှုမှတ်တမ်းတင်ခြင်းသည် အဆင့်သစ်သို့ ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။ အသက်ရှင်ကျန်သူ၊ သက်သေ၊ လူ့အခွင့်အရေးအဖွဲ့နှင့် နိုင်ငံတကာစုံစမ်းရေးမှူးများက သတ်ဖြတ်မှု၊ အစုလိုက်မုဒိမ်းမှု၊ အတင်းအကျပ်နေရပ်စွန့်ခွာမှု၊ ကျေးရွာမီးရှို့မှုနှင့် အခြားပြင်းထန်သောရာဇဝတ်မှုများအကြောင်း ကျယ်ပြန့်သော အထောက်အထားများ စုဆောင်းခဲ့ကြသည်။

၂၀၁၉ နိုဝင်ဘာ ၁၁ ရက်တွင် အစ္စလာမ္မစ်ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေးအဖွဲ့၏ အကူအညီဖြင့် ဂမ်ဘီယာနိုင်ငံက မြန်မာနိုင်ငံကို The Hague ရှိ နိုင်ငံတကာတရားရုံးတွင် အမှုဖွင့်ခဲ့သည်။ အမှုသည် ၁၉၄၈ လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှုကွန်ဗင်းရှင်းကို အခြေခံပြီး မြန်မာနိုင်ငံက ရိုဟင်ဂျာလူမျိုးအပေါ် လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှု ကျူးလွန်ခြင်းနှင့် မတားဆီးခြင်းဖြင့် နိုင်ငံတကာတာဝန်များ ဖောက်ဖျက်သည်ဟု ဆိုသည်။

၂၀၁၉ ဒီဇင်ဘာတွင် မြန်မာနိုင်ငံသည် တရားရုံးရှေ့ ရောက်ရှိခဲ့ပြီး ထိုစဉ်က ခေါင်းဆောင် အောင်ဆန်းစုကြည်က နိုင်ငံတော်ကို ကိုယ်တိုင်ကာကွယ်ကာ လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှုစွပ်စွဲချက်များကို ပယ်ချခဲ့သည်။ စစ်တပ်၏လုပ်ရပ်များသည် လက်နက်ကိုင်သူပုန်များကို ဆန့်ကျင်သည့် တရားဝင်စစ်ဆင်ရေး၏ အစိတ်အပိုင်းဟု သူက ဆိုခဲ့သည်။ ရိုဟင်ဂျာများနှင့် နိုင်ငံတကာလူ့အခွင့်အရေးအဖွဲ့များက အကြမ်းဖက်မှုသည် အရပ်သားများကို ပစ်မှတ်ထားပြီး လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့တစ်ခုကို တိုက်ခိုက်ခြင်းထက် ပိုမိုကျယ်ပြန့်သောရည်ရွယ်ချက်ရှိကြောင်း အထောက်အထားများဖြင့် ဤရှင်းလင်းချက်ကို ပယ်ချခဲ့ကြသည်။

၂၀၂၀ ဇန်နဝါရီ ၂၃ ရက်တွင် ICJ က ယာယီအစီအမံများ ချမှတ်သည့် သမိုင်းဝင်ဆုံးဖြတ်ချက် ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ရိုဟင်ဂျာများအပေါ် လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှု ဖြစ်နိုင်သည့် လုပ်ရပ်များကို တားဆီးရန် လိုအပ်သမျှဆောင်ရွက်ခြင်း၊ စစ်တပ်နှင့် အခြားလက်နက်ကိုင်တပ်များ ယင်းလုပ်ရပ်များ မကျူးလွန်စေရန် သေချာစေခြင်း၊ ရာဇဝတ်မှုအထောက်အထားများ ထိန်းသိမ်းခြင်းနှင့် ဆောင်ရွက်ချက်များကို တရားရုံးသို့ ပုံမှန်အစီရင်ခံရန် မြန်မာနိုင်ငံအား အမိန့်ပေးခဲ့သည်။ နောက်ဆုံးစီရင်ချက်မဟုတ်သော်လည်း ရိုဟင်ဂျာအခြေအနေ၏ ပြင်းထန်မှုကို နိုင်ငံတကာက အသိအမှတ်ပြုသည့် အရေးကြီးဆုံးဖြတ်ချက်ဖြစ်သည်။

တစ်ချိန်တည်းတွင် အခြားနိုင်ငံတကာယန္တရားများက တာဝန်ခံမှုလုပ်ငန်းများ ဆက်လက်ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ကုလသမဂ္ဂလူ့အခွင့်အရေးကောင်စီက တည်ထောင်သော Independent Investigative Mechanism for Myanmar သည် အနာဂတ်ရာဇဝတ်အမှုများအတွက် သက်သေခံချက်၊ ဂြိုဟ်တုပုံ၊ စာရွက်စာတမ်း၊ ဗီဒီယိုနှင့် အခြားအထောက်အထားများ စုဆောင်းသုံးသပ်ခဲ့သည်။ တာဝန်ရှိသူများကို တစ်နေ့တွင် နိုင်ငံတကာ သို့မဟုတ် အမျိုးသားတရားရုံးများရှေ့ တင်နိုင်ရန် ရည်ရွယ်သည်။

ရိုဟင်ဂျာများအတွက် ဤတရားရေးလုပ်ငန်းစဉ်များသည် ဆယ်စုနှစ်များစွာ အပြစ်ပေးခံရမှုမရှိပြီးနောက် တရားမျှတမှုအတွက် အရေးကြီးသောမျှော်လင့်ချက် ပေးခဲ့သည်။ အသက်ရှင်ကျန်သူအများအပြားက အစုလိုက်သတ်ဖြတ်မှု၊ လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာအကြမ်းဖက်မှု၊ ညှဉ်းပန်းမှုနှင့် အတင်းအကျပ်နေရပ်စွန့်ခွာမှုအကြောင်း သက်သေခံခဲ့သည်။ လုပ်ငန်းစဉ်များ နှေးကွေးသော်လည်း ၂၀၁၉–၂၀၂၀ သည် ရိုဟင်ဂျာဒုက္ခကို လူသားချင်းစာနာမှုအကျပ်အတည်းသာမက နိုင်ငံတကာရာဇဝတ်တာဝန်ခံမှုအဖြစ် ရှုမြင်လာသည့် သမိုင်းဝင်အလှည့်အပြောင်းဖြစ်သည်။

ဤတိုးတက်မှုများရှိသော်လည်း ရိုဟင်ဂျာများသည် အလွန်ခက်ခဲသောအခြေအနေတွင် ဆက်လက်နေထိုင်ခဲ့ရသည်။ ဒုက္ခသည် တစ်သန်းခန့် ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်စခန်းများတွင် ကျန်ရှိပြီး မြန်မာနိုင်ငံရှိ သိန်းနှင့်ချီသူများသည် ခွဲခြားဆက်ဆံမှု၊ နိုင်ငံမဲ့ဖြစ်မှုနှင့် သွားလာခွင့်ကန့်သတ်မှုကို ဆက်လက်ရင်ဆိုင်ခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် နိုင်ငံတကာတရားရေးလုပ်ငန်းစဉ်များသည် တာဝန်ခံမှုသို့ အရေးကြီးသောခြေလှမ်းဖြစ်သော်လည်း ရိုဟင်ဂျာဒုက္ခအတွက် ချက်ချင်းဖြေရှင်းချက် မဟုတ်ခဲ့ပါ။

2021

အာဏာသိမ်းမှုနှင့် တစ်နိုင်ငံလုံးအနှံ့ အကြမ်းဖက်မှုအသစ်

၂၀၂၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၁ ရက်တွင် မြန်မာစစ်တပ်က အာဏာသိမ်းပြီး အရပ်သားအစိုးရထံမှ အာဏာရယူခဲ့သည်။ အာဏာသိမ်းမှုက နိုင်ငံတစ်ဝန်းကို နက်ရှိုင်းသော အကျပ်အတည်းအသစ်ထဲသို့ တွန်းပို့ခဲ့သည်။ လူထုဆန္ဒပြပွဲကြီးများကို ရက်စက်သောအကြမ်းဖက်မှု၊ အစုလိုက်ဖမ်းဆီးမှု၊ ညှဉ်းပန်းမှုနှင့် သတ်ဖြတ်မှုဖြင့် တုံ့ပြန်ခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်း အခြေအနေသည် စစ်ကောင်စီ၊ ဒီမိုကရေစီလှုပ်ရှားမှုနှင့် တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့များအကြား တစ်နိုင်ငံလုံးအနှံ့ လက်နက်ကိုင်ပဋိပက္ခအဖြစ် ပြောင်းလဲလာခဲ့သည်။

ရိုဟင်ဂျာလူမျိုးအတွက် အာဏာသိမ်းမှုသည် ကာကွယ်မှု၊ တရားမျှတမှုနှင့် လုံခြုံစွာပြန်လာနိုင်ရေးကို ပိုမိုဝေးကွာစေခဲ့သည်။ ၂၀၁၇ ရိုဟင်ဂျာလူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှုဖြင့် စွပ်စွဲခံရသော စစ်အဖွဲ့အစည်းသည် နိုင်ငံ၏ အဓိကအာဏာပိုင်အဖြစ် ပြန်လည်ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။ ယင်းက အပြစ်ပေးခံရမှုမရှိခြင်းကို ပိုမိုခိုင်မာစေပြီး ယခင်ရာဇဝတ်မှုများအတွက် တာဝန်ရှိသူများသည် နိုင်ငံတော်၏ လက်နက်၊ အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးယန္တရားကို ဆက်လက်ထိန်းချုပ်ထားကြောင်း ပြသခဲ့သည်။

အာရကန်ရှိ ရိုဟင်ဂျာများသည် နိုင်ငံသားဖြစ်ခွင့်၊ လွတ်လပ်စွာသွားလာခွင့်နှင့် အမှန်တကယ်ကာကွယ်မှု မရရှိသေးပါ။ မြန်မာနိုင်ငံတွင် ကျန်ရှိသူများသည် ပြင်းထန်သောကန့်သတ်မှု၊ ခွဲခြားဆက်ဆံမှုနှင့် ကြောက်ရွံ့မှုအောက် နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ IDP စခန်းနှင့် ကျေးရွာများရှိ ရိုဟင်ဂျာအများအပြားသည် အလုပ်၊ ပညာရေး၊ ကျန်းမာရေးနှင့် လူသားချင်းစာနာမှုအကူအညီကို အကန့်အသတ်ဖြင့်သာ ရရှိခဲ့သည်။ တစ်နိုင်ငံလုံးစစ်ပွဲက အရပ်ဘက်အုပ်ချုပ်ရေးကို အားနည်းစေပြီး လူသားချင်းစာနာမှုဝင်ရောက်ခွင့်ကို ပိုမိုခက်ခဲစေသဖြင့် အာဏာသိမ်းမှုက အခြေအနေကို ပိုမိုမသေချာစေခဲ့သည်။

ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်ရှိ ရိုဟင်ဂျာဒုက္ခသည်များအတွက် အာဏာသိမ်းမှုသည် လုံခြုံ၊ ဆန္ဒအလျောက်နှင့် ဂုဏ်သိက္ခာရှိစွာ ပြန်လာနိုင်ရေးမျှော်လင့်ချက်ကို အလွန်အားနည်းစေခဲ့သည်။ ဒုက္ခသည်များသည် မိမိတို့အမိမြေသို့ ပြန်လိုသော်လည်း မောင်းထုတ်ခဲ့သော စစ်ကောင်စီက အုပ်ချုပ်သည့် နိုင်ငံသို့ မပြန်လိုကြပါ။ နိုင်ငံသားဖြစ်ခွင့်၊ လုံခြုံရေး၊ အခွင့်အရေး၊ ပိုင်ဆိုင်မှုပြန်လည်ရရှိမှုနှင့် နိုင်ငံတကာအာမခံချက်များမရှိလျှင် ပြန်လာမှုသည် လုံခြုံ သို့မဟုတ် ဂုဏ်သိက္ခာရှိနိုင်မည် မဟုတ်ပါ။

အာဏာသိမ်းမှုက နိုင်ငံတကာတရားရေးလုပ်ငန်းစဉ်များကိုလည်း သက်ရောက်စေခဲ့သည်။ ICJ အမှု၊ ICC စုံစမ်းမှုနှင့် ကုလသမဂ္ဂအထောက်အထားစုဆောင်းမှု ဆက်လက်ရှိသော်လည်း စစ်ကောင်စီအာဏာရယူမှုက မြန်မာနိုင်ငံကို နိုင်ငံတကာယန္တရားများနှင့် ပူးပေါင်းစေရန် ပိုမိုခက်ခဲစေခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် အပြစ်ပေးခံရမှုမရှိခြင်း ပိုမိုထင်ရှားလာသကဲ့သို့ နိုင်ငံတကာတာဝန်ခံမှုလိုအပ်ချက်လည်း ပိုမိုအရေးပေါ်လာခဲ့သည်။

၂၀၂၁ နောက်ပိုင်း မြန်မာနိုင်ငံတွင် ပိုမိုကျယ်ပြန့်သော ပဋိပက္ခများ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ နိုင်ငံအနှံ့ လူသန်းပေါင်းများစွာ ပြည်တွင်းနေရပ်စွန့်ခွာပြီး ထောင်ပေါင်းများစွာ အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများသို့ ထွက်ပြေးခဲ့သည်။ ဤအကြမ်းဖက်မှုလှိုင်းအသစ်က စစ်တပ်သည် ရိုဟင်ဂျာများသာမက မြန်မာနိုင်ငံလူထုတစ်ရပ်လုံးအတွက် ခြိမ်းခြောက်မှုဖြစ်ကြောင်း ပြသခဲ့သည်။ သို့သော် ရိုဟင်ဂျာများသည် အာဏာသိမ်းမှုမတိုင်မီကပင် နိုင်ငံမဲ့၊ ခွဲခြားထားပြီး အခြေခံအခွင့်အရေးများ ဆုံးရှုံးထားသဖြင့် အထူးထိခိုက်လွယ်သူများထဲတွင် ရှိနေခဲ့သည်။

ထို့ကြောင့် ၂၀၂၁ အာဏာသိမ်းမှုက ရိုဟင်ဂျာအကျပ်အတည်းကို ပိုမိုတင်းကျပ်စေခဲ့သည်။ ရေတိုနိုင်ငံရေးဖြေရှင်းချက်အလားအလာကို ဖျက်ဆီး၊ ချိုးဖောက်မှုအသစ် အန္တရာယ်တိုးစေပြီး လုံခြုံစွာပြန်လာရေး မဖြစ်နိုင်သလောက် ဖြစ်စေခဲ့သည်။ ရိုဟင်ဂျာများအတွက် ၂၀၂၁ သည် မိမိတို့၏ အနာဂတ်ကို စစ်တပ် သို့မဟုတ် အထောက်အထား၊ နိုင်ငံသားဖြစ်ခွင့်နှင့် အခြေခံလူ့အခွင့်အရေးကို ငြင်းပယ်သော အာဏာပိုင်များထံ မအပ်နှံနိုင်ကြောင်း နောက်ထပ်သက်သေဖြစ်သည်။ ရေရှည်ဖြေရှင်းချက်အတွက် နိုင်ငံတကာကာကွယ်မှု၊ တရားမျှတမှု၊ နိုင်ငံသားအပြည့်အဝဖြစ်ခွင့်၊ လုံခြုံရေးနှင့် ရိုဟင်ဂျာများကို တန်းတူအခွင့်အရေးရှိသော အသိအမှတ်ပြုလူမျိုးအဖြစ် အာရကန်သို့ ပြန်လာနိုင်ရန် အာမခံချက် လိုအပ်သည်။

2024–2026

စစ်ကောင်စီနှင့် အာရကန်တပ်တော်နှစ်ဖက်လုံးမှ အန္တရာယ်အသစ်

၂၀၂၃ နှောင်းပိုင်းမှစ၍ အထူးသဖြင့် ၂၀၂၄–၂၀၂၆ အတွင်း အာရကန်ရှိ ရိုဟင်ဂျာလူမျိုးသည် အလွန်အန္တရာယ်ကြီးသော အဆင့်သစ်သို့ ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။ မြန်မာစစ်ကောင်စီနှင့် အာရကန်တပ်တော်တို့၏ တိုက်ပွဲများသည် ရခိုင်/အာရကန်ဒေသအများအပြားသို့ ပျံ့နှံ့ပြီး ရိုဟင်ဂျာများကို မိမိတို့အကျိုးအတွက် အသုံးချ၊ သံသယထား၍ ပြင်းထန်သောချိုးဖောက်မှုများ ကျူးလွန်လိုကြောင်း ပြသခဲ့သော လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့နှစ်ဖက်အကြား ထပ်မံပိတ်မိစေခဲ့သည်။

၂၀၁၇ လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်ရေးစစ်ဆင်မှု ကျူးလွန်ခဲ့သော စစ်ကောင်စီသည် ၂၀၂၄ တွင် အာရကန်တပ်တော်နှင့် စစ်ပွဲအတွက် ရိုဟင်ဂျာအမျိုးသားနှင့် လူငယ်များကို အတင်းအဓမ္မစစ်သားစုဆောင်းခဲ့သည်။ ရိုဟင်ဂျာများ၏ နိုင်ငံသားဖြစ်ခွင့်၊ အထောက်အထားနှင့် အခြေခံအခွင့်အရေးများကို ငြင်းပယ်သော နိုင်ငံတော်တစ်ခုက ယခု စစ်တပ်အတွက် တိုက်ခိုက်သေဆုံးရန် ဖိအားပေးခြင်းမှာ အထူးရက်စက်သည်။ လူအများကို ညအချိန်ခေါ်ဆောင်၊ ခြိမ်းခြောက်၊ ရိုက်နှက်၊ စစ်သင်တန်းတိုပေးပြီး ရှေ့တန်းပို့ခဲ့သည်။ ယင်းသည် ဖိနှိပ်ခံ၊ နိုင်ငံမဲ့လူထုကို ထပ်မံအမြတ်ထုတ်ခြင်းဖြစ်သည်။

တစ်ချိန်တည်းတွင် အာရကန်တပ်တော်သည် ရခိုင်သူပုန်အဖွဲ့မှ အာရကန်ဒေသအများစု၏ အဓိကအာဏာပိုင်အဖြစ် တိုးတက်လာခဲ့သည်။ ထိန်းချုပ်မှုတိုးလာသဖြင့် အဖွဲ့သည် အားလုံးပါဝင်သော အာရကန်ကို မလိုလားဘဲ ရိုဟင်ဂျာများကို ဖယ်ရှား၊ ထိန်းချုပ် သို့မဟုတ် မောင်းထုတ်မည့် နယ်မြေတစ်ခုကို လိုလားသည်ဟု ရိုဟင်ဂျာများ စိုးရိမ်လာခဲ့သည်။ သွားလာခွင့်ကန့်သတ်မှု၊ ပစ္စည်းသိမ်းဆည်းမှု၊ မတရားဖမ်းဆီးမှု၊ အတင်းအဓမ္မလုပ်အားပေးမှု၊ စစ်သားစုဆောင်းမှု၊ ခြိမ်းခြောက်မှုနှင့် ကျေးရွာတိုက်ခိုက်မှုများကို ရိုဟင်ဂျာများက အစီရင်ခံခဲ့သည်။

ဘူးသီးတောင်သည် ဤကပ်ဘေးအသစ်၏ အထင်ရှားဆုံးသင်္ကေတတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၂၀၂၄ မေလတွင် မြို့နယ်သည် အာရကန်တပ်တော်ထိန်းချုပ်မှုအောက် ကျရောက်ပြီးနောက် မြို့နှင့်ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ ရိုဟင်ဂျာဒေသအများအပြား မီးရှို့ခံခဲ့ရသည်။ ဘူးသီးတောင်မြို့ရှိ ခန့်မှန်းအိမ် ၂,၅၀၀ ကျော်အပါအဝင် ရိုဟင်ဂျာအိမ်ထောင်ပေါင်းများစွာ အချိန်တိုအတွင်း ဖျက်ဆီးခံရကြောင်း ရင်းမြစ်များက ဖော်ပြသည်။ နိုင်ငံတကာမီဒီယာနှင့် လူ့အခွင့်အရေးအဖွဲ့များကလည်း ကျယ်ပြန့်သောမီးလောင်ပျက်စီးမှု၊ ပစ်မှတ်ထားဖျက်ဆီးမှုနှင့် အစုလိုက်ထွက်ပြေးမှုကို မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည်။ ရိုဟင်ဂျာများက ယင်းကို မတော်တဆတိုက်ပွဲမဟုတ်ဘဲ ကျန်ရှိသော ရိုဟင်ဂျာဒေသများကို ရှင်းလင်း၊ မီးရှို့ပြီး နေထိုင်မရအောင် ပြုလုပ်သော ပုံစံ၏ အစိတ်အပိုင်းဟု မြင်ကြသည်။

ဟိုယာစီရီအစုလိုက်သတ်ဖြတ်မှုသည် ဤဖြစ်စဉ်၏ အပြင်းထန်ဆုံး မှတ်တမ်းတင်ထားသော ဥပမာများထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သည်။ ၂၀၂၆ တွင် Human Rights Watch က ၂၀၂၄ မေ ၂ ရက် ဟိုယာစီရီတွင် အာရကန်တပ်တော်သည် ရိုဟင်ဂျာအမျိုးသား၊ အမျိုးသမီးနှင့် ကလေး အနည်းဆုံး ၁၇၀ ကို သတ်ဖြတ်ခဲ့နိုင်ပြီး ပိုမိုများပြားသူများ သတ်ဖြတ် သို့မဟုတ် ဒဏ်ရာရနိုင်ကြောင်း ဖော်ပြခဲ့သည်။ အသက်ရှင်ကျန်သူများက ထွက်ပြေးနေသော အရပ်သားများ ပစ်သတ်ခံရမှု၊ မိသားစုများ သတ်ဖြတ်ခံရမှု၊ နောက်ပိုင်း ရွာကို လုယက်မီးရှို့မှုနှင့် နေထိုင်သူများ ပြန်မလာနိုင်သေးမှုကို ပြောပြခဲ့သည်။ ရိုဟင်ဂျာများအတွက် ဟိုယာစီရီသည် သီးခြားဖြစ်ရပ်မဟုတ်ဘဲ လူမျိုးရေးဖိနှိပ်မှုနှင့် လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှုဆန်သော ပုံစံများ ပါဝင်သည့် အကြမ်းဖက်ဖြစ်ရပ်များထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သည်။

ထို့ကြောင့် အာရကန်မှ ထွက်ပြေးမှု ဆက်ရှိနေသည်။ ၂၀၂၄ နောက်ပိုင်း သောင်းနှင့်ချီ၍ အချို့ခန့်မှန်းချက်အရ ရိုဟင်ဂျာ ၁၅၀,၀၀၀ မှ ၂၀၀,၀၀၀ အထိ အကြမ်းဖက်မှု၊ ကြောက်ရွံ့မှု၊ အတင်းအဓမ္မစစ်သားစုဆောင်းမှု၊ အစားအစာရှားပါးမှုနှင့် စစ်ကောင်စီ၊ အာရကန်တပ်တော်နှစ်ဖက်၏ ချိုးဖောက်မှုများကြောင့် ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်သို့ ထွက်ပြေးခဲ့ကြသည်။ လူအများသည် တရားဝင်မှတ်ပုံတင်ခြင်းမရှိဘဲ နယ်စပ်ဖြတ်ကာ ပြည့်ကျပ်နေသော Cox’s Bazar စခန်းများအတွင်း သို့မဟုတ် ပတ်ဝန်းကျင်တွင် အလွန်မသေချာစွာ နေထိုင်ကြသည်။ အခြားသူများသည် အန္တရာယ်ရှိသော လူမှောင်ခိုကွန်ရက်များမှတစ်ဆင့် မလေးရှား၊ အင်ဒိုနီးရှားနှင့် အခြားနိုင်ငံများသို့ လှေဖြင့် ဆက်လက်ထွက်ပြေးကြသည်။

အာရကန်အခြေအနေက ရိုဟင်ဂျာများသည် မြန်မာစစ်တပ်ထံမှသာ အန္တရာယ်ကြုံရတော့ခြင်း မဟုတ်ကြောင်း ပြသသည်။ ကျန်ရိုဟင်ဂျာများ နေထိုင်ရာဒေသအများစုကို လက်တွေ့ထိန်းချုပ်ထားသော အာရကန်တပ်တော်ထံမှလည်း ပြင်းထန်သောအန္တရာယ် ကြုံနေရသည်။ ထို့ကြောင့် နိုင်ငံတကာအသိုင်းအဝိုင်းသည် အာရကန်တပ်တော်ကို စစ်ကောင်စီဆန့်ကျင်ရေးလှုပ်ရှားမှု သို့မဟုတ် ဒေသအုပ်ချုပ်ရေးအဖွဲ့အဖြစ်သာ မမြင်သင့်ဘဲ အရပ်သားများ၊ အထူးသဖြင့် ရိုဟင်ဂျာများအပေါ် ပြုမူပုံအရ အကဲဖြတ်ရမည်ဟု RCN က ယူဆသည်။

လက်ရှိအခြေအနေကို အရေးပေါ်ကာကွယ်ရေးအကျပ်အတည်းအဖြစ် ကိုင်တွယ်ရမည်ဟု RCN က ယူဆသည်။ အာရကန်ရှိ ရိုဟင်ဂျာများသည် ချက်ချင်းနိုင်ငံတကာကာကွယ်မှု၊ လူသားချင်းစာနာမှုဝင်ရောက်ခွင့်၊ စောင့်ကြည့်မှုနှင့် အဖွဲ့အားလုံးအပေါ် လွတ်လပ်သောစုံစမ်းမှု လိုအပ်သည်။ စစ်ကောင်စီ၊ အာရကန်တပ်တော်နှင့် ရိုဟင်ဂျာလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့ရှိပါက အရပ်သားချိုးဖောက်မှုများအတွက် တာဝန်ခံရမည်။ ကျန်ရိုဟင်ဂျာများကို ကြောက်ရွံ့မှု၊ အကြမ်းဖက်မှု၊ ဆာလောင်မှု၊ အတင်းအဓမ္မစစ်သားစုဆောင်းမှုနှင့် ကျေးရွာဖျက်ဆီးမှုတို့ဖြင့် တဖြည်းဖြည်း မောင်းထုတ်သည့် ၂၀၁၇ သမိုင်းကို ပုံစံအသစ်ဖြင့် ထပ်မံမဖြစ်စေရန် နိုင်ငံတကာအသိုင်းအဝိုင်းက တားဆီးရမည်။

ထို့ကြောင့် ၂၀၂၄–၂၀၂၆ သည် ရိုဟင်ဂျာများအတွက် တည်ရှိမှုဆိုင်ရာအကျပ်အတည်းအသစ် ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၇ လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှုနောက် နိုင်ငံတကာအသိုင်းအဝိုင်းက နောက်ထပ်ကပ်ဘေးတစ်ခုကို တားဆီးမည်ဟု လူအများ ယုံကြည်ခဲ့ကြသည်။ သို့သော် အာရကန်ရှိ ကျန်ရိုဟင်ဂျာများသည် ထပ်မံနေရပ်စွန့်ခွာ၊ တိုက်ခိုက်ခံရပြီး မိမိတို့အမိမြေတွင် လုံခြုံစွာနေထိုင်နိုင်ခြင်းမှ ပယ်ဖျက်ခံနေရသည်။ ယင်းအတွက် လွတ်လပ်သောစုံစမ်းမှု၊ လူသားချင်းစာနာမှုဝင်ရောက်ခွင့်၊ အရပ်သားကာကွယ်မှု၊ တာဝန်ရှိသူများအပေါ် ပိတ်ဆို့အရေးယူမှုနှင့် ရိုဟင်ဂျာတို့၏ နိုင်ငံသားဖြစ်ခွင့်၊ လုံခြုံရေး၊ ပိုင်ဆိုင်မှုနှင့် အာရကန်တွင် အပြည့်အဝသက်ဆိုင်မှုကို အသိအမှတ်ပြုသည့် နိုင်ငံရေးဖြေရှင်းချက် လိုအပ်သည်ဟု RCN က ယူဆသည်။